मानव समुदायलाई सामान्यतया हिंस्रक प्रजातिका रूपमा लिइँदैन । तर धार्मिक आस्थाका नाममा पशुपन्छीप्रति क्रूर व्यवहार हुँदै आएको छ । मठमन्दिरमा देवीदेवताको नाममा पशुपन्छीको बलि दिने प्रथा युगौंदेखि चल्दै आएको छ । बलिप्रथा धार्मिक दृष्टिले कति उचित छ भन्ने बहस आस्थासँग जोडिएको विषय हो । तर यसले पशुअधिकार र मानवीय संवेदनामाथि उठाउने प्रश्नलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन ।
धर्मको मूल भावना करुणा, सद्भाव र लोककल्याणसँग जोडिएको मानिन्छ । यस्तो अवस्थामा ईश्वरको नाममा निर्दोष प्राणीको हत्या गर्नु कति सान्दर्भिक छ भन्ने प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ । ईश्वरलाई सृष्टिका सबै प्राणीको सर्जक मान्ने हो भने कुनै प्राणीप्रति भेदभावपूर्ण व्यवहार उचित ठहर्याउन कठिन हुन्छ । त्यसैले बलिप्रथालाई परम्पराको निरन्तरताका आधारमा मात्र होइन, मानवीय संवेदना र नैतिकताका दृष्टिले पनि हेर्न आवश्यक छ ।
कतिपय स्थानमा बलि दिनुअघि पशुपन्छीलाई पानी छ्यापेर वा अन्य तरिकाले तर्साउने चलन छ । त्यसपछि देखिने शारीरिक प्रतिक्रियालाई बलिका लागि शुभ संकेत मानिन्छ । तर यस्तो प्रतिक्रियालाई धार्मिक मान्यताका आधारमा व्याख्या गरिए पनि त्यसले बलि दिनुपर्ने औचित्य वैज्ञानिक रूपमा पुष्टि गर्दैन । पशुपन्छीको स्वाभाविक प्रतिक्रियालाई बलिको स्वीकृतिका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन ।
पशुपन्छी पनि पीडा र भय अनुभव गर्न सक्ने जीव हुन् । मानिसले आफ्नो धार्मिक आस्थालाई महत्त्व दिँदै गर्दा तिनको पीडा र जीवनप्रतिको संवेदनालाई पनि ध्यान दिनुपर्छ । धार्मिक आस्था र पशुअधिकारबीचको बहसलाई एक–अर्काको विरोधका रूपमा मात्र हेर्नुभन्दा दुवै पक्षको मानवीय र नैतिक पक्षबारे विचार गर्नु आवश्यक छ ।
बलिप्रथाको पक्षमा रहेका समुदायले यसलाई परम्परा र धार्मिक स्वतन्त्रतासँग जोडेर हेर्छन् । अर्कोतर्फ, पशुअधिकारका पक्षधरले निर्दोष प्राणीको हत्या रोक्नुपर्ने तर्क गर्छन् । यी फरक दृष्टिकोणबीच संवाद आवश्यक छ । कुनै समुदायको आस्थामाथि अपमान गर्नु उचित हुँदैन, तर परम्पराका नाममा हुने हिंसाबारे प्रश्न उठाउनुलाई पनि धार्मिक स्वतन्त्रतामाथिको आक्रमण ठान्नु हुँदैन ।
धार्मिक आस्थाका नाममा हुने हिंसाको गम्भीर रूप नरबलि हो । मानवलाई नै धार्मिक अनुष्ठानका नाममा बलि दिने घटनाले अन्धविश्वास र विकृत मानसिकताको भयावह पक्ष उजागर गर्छ । यस्ता अपराधलाई कुनै पनि धार्मिक मान्यताका आधारमा उचित ठहर्याउन सकिँदैन । मानवअधिकारको सम्मान गर्ने समाजले अन्य प्राणीको जीवन र पीडाप्रति पनि संवेदनशीलता देखाउनुपर्छ ।
बलिप्रथाको विकल्प खोज्नु धार्मिक आस्थाको अन्त्य गर्नु होइन । फलफूल, नरिवल वा अन्य वस्तु अर्पण गरेर पनि धार्मिक अनुष्ठान पूरा गर्न सकिन्छ । यस्ता विकल्पलाई स्वीकार गर्ने संस्कृतिको विकासले पशुपन्छीप्रतिको क्रूरता घटाउन सहयोग पुर्याउन सक्छ । परम्पराको संरक्षण गर्नु भनेको त्यसका हरेक अभ्यासलाई जस्ताको तस्तै निरन्तरता दिनु होइन । समयअनुसार हानिकारक अभ्यास सुधार्नु पनि सांस्कृतिक विकासकै हिस्सा हो ।
नेपालको संविधानले धर्मनिरपेक्षता र धार्मिक स्वतन्त्रतालाई आत्मसात् गरेको छ । यसले विभिन्न धर्म र आस्थाका मानिसलाई आफ्नो विश्वासअनुसार जीवनयापन गर्ने अधिकार प्रदान गर्छ । तर धार्मिक स्वतन्त्रताको प्रयोग गर्दा प्रचलित कानुन र अरूको अधिकारको सम्मान गर्नुपर्छ । धार्मिक सद्भाव कायम राख्नु भनेको फरक आस्थाबीच सहिष्णुता अपनाउनु र असहमतिका विषयमा पनि मर्यादित संवाद गर्नु हो ।
नेपालको विविध धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा सामाजिक एकताको महत्त्वपूर्ण आधार हो । फरक धर्म र आस्था भएका समुदायबीच परस्पर सम्मानको भावना कायम राख्नु आवश्यक छ । बलिप्रथाबारेको बहसले पनि धार्मिक समुदायबीच द्वन्द्व सिर्जना गर्नेभन्दा करुणा, अहिंसा र सहअस्तित्वको भावना बलियो बनाउन सहयोग गर्नुपर्छ ।
मानिसले आफ्नो अधिकार र स्वतन्त्रताबारे सचेत हुँदै गर्दा पशुपन्छीको जीवनप्रतिको जिम्मेवारी पनि बिर्सनु हुँदैन । धार्मिक आस्था व्यक्तिगत र सामुदायिक विश्वासको विषय हो, तर त्यसको अभ्यासमा करुणा र विवेकलाई स्थान दिन सकिन्छ । हिंसाको विकल्प खोज्नु, पशुपन्छीप्रति दया देखाउनु र फरक आस्थाको सम्मान गर्नु परस्पर विरोधी कार्य होइनन् ।
धर्मको सार अरूप्रति सद्भाव राख्नु र मानवता प्रवर्धन गर्नु हो । आफ्नो आस्थामा दृढ रहँदै अरूको विश्वासको सम्मान गर्न सकिन्छ । त्यसैगरी धार्मिक परम्पराको सम्मान गर्दै पशुपन्छीप्रतिको क्रूरता घटाउने उपाय पनि खोज्न सकिन्छ । धार्मिक आस्था, मानवीय संवेदना र पशुअधिकारबीच सन्तुलन कायम गर्न सके समाजमा अहिंसा, सहिष्णुता र शान्तिको भावना थप सुदृढ हुनेछ ।
.jpg)
