२०८३ मंसिर ५ गते शनिवार / Nov 21 , 2026 , Saturday
२०८३ मंसिर ५ गते शनिवार

उज्यालो क्रिकेट, गुमनाम फुटबल

क्रिकेटले अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान र व्यावसायिक उचाइ हासिल गर्दा नेपाली फुटबल घरेलु लिगसमेत सञ्चालन गर्न नसक्ने अवस्थामा पुगेको छ । नेतृत्व, संरचना र व्यवस्थापनको यही कमजोरी चिर्न गणेश थापाको पुनरागमन र फुटबलको विकेन्द्रीकरण आवश्यक छ ।

Nada
वेदप्रकाश तिमिल्सैना
२०८३ मंसिर ४ गते २०:३०
Shares
उज्यालो क्रिकेट, गुमनाम फुटबल

काठमाडौंमा खेलकुदका दुई प्रमुख केन्द्र छन् । फुटबलका लागि त्रिपुरेश्वरको दशरथ रंगशाला र क्रिकेटका लागि कीर्तिपुरस्थित त्रिभुवन विश्वविद्यालयको मैदान । दशरथ रंगशालामा अँध्यारो छाएको धेरै भइसक्यो । त्रिपुरेश्वर सुनसान छ । कीर्तिपुरमा भने राति पनि दिनजस्तै उज्यालो छ । यी दुई दृश्य नेपाली खेलकुदका दुई फरक यात्राका प्रतीक हुन् । एउटा अघि बढिरहेको छ, अर्को पछि धकेलिँदै छ ।

क्रिकेटमा नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) ले क्यालेन्डर बनाएर प्रतियोगिता सञ्चालन गरिरहेको छ । चतुरबहादुर चन्द र पारस खड्काजस्ता प्रशासकको नेतृत्वमा नेपाली क्रिकेट अन्तर्राष्ट्रिय चर्चाको केन्द्रमा पुगेको छ । नेपाली खेलाडीले पर्याप्त अवसर पाएका छन् । क्रिकेटका पुराना शक्तिराष्ट्रका खेलाडीसमेत काठमाडौंमा खेल्न आइरहेका छन् । उनीहरू आफूले मागेको पारिश्रमिक लिएर नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल) का विभिन्न टोलीबाट खेलिरहेका छन् ।

फुटबलको अवस्था भने ठीक उल्टो छ । घरेलु प्रतियोगिता सञ्चालनमा एन्फाको सक्रियता देखिँदैन । देशभर विभिन्न गोल्डकप भइरहेका छन्, तर तिनमा एन्फाको लगानी छैन । घरेलु लिग नभएको वर्षौं भइसक्यो । पछिल्लो एक दशकमा २०७५, २०७६ र २०७९/८० गरी तीनपटक मात्र ए डिभिजन लिग भयो । अहिले लिग नभएको तीन वर्ष पुगिसकेको छ । बी र सी डिभिजन लिगको अवस्था पनि उस्तै छ ।

नेपाली फुटबलको समस्या राष्ट्रिय टोलीको प्रदर्शनमा मात्र सीमित छैन । ए, बी र सी तीनवटै तहका लिग नियमित सञ्चालन नहुनु यसको संरचनागत कमजोरी हो । लिग नियमित नहुँदा खेलाडीको व्यावसायिक भविष्य, क्लबको आर्थिक अवस्था र नयाँ प्रतिभा उत्पादनमा असर परेको छ । घरेलु फुटबलको मेरुदण्ड मानिने सहिद स्मारक ए डिभिजन लिग तीन वर्षदेखि हुन सकेको छैन । क्रिकेटको विकासमा नेतृत्वको योगदान देखिँदा फुटबलको अधोगतिमा नेतृत्वको कमजोरी स्पष्ट देखिन्छ ।

यस सन्दर्भमा एउटा निष्कर्षमा पुग्न सकिन्छ– नेपाली फुटबललाई लयमा फर्काउन गणेश थापाको आवश्यकता छ । एन्फाको नेतृत्वमा उनी फेरि एकपटक आउनुपर्छ । मेरो बुझाइमा गणेश थापा नेपाली फुटबलका उत्कृष्ट प्रशासक हुन् । उनको कार्यकाल नेपाली फुटबलको स्वर्णिम समय थियो । पूर्वराष्ट्रिय खेलाडीसमेत रहेका थापाको अन्तर्राष्ट्रिय पहुँच र सम्बन्ध पनि बलियो थियो । एएफसी र फिफामा उनको जस्तो पहुँच अरू कसैको थिएन भन्ने मेरो विश्वास छ । यो मेरो व्यक्तिगत मूल्यांकन हो । त्यसैले उनको बहिर्गमनलाई म नेपाली फुटबलका लागि दुःखद अध्याय मान्छु ।

थापाको करिब दुई दशक लामो कार्यकाल (वि.सं. २०५२–२०७२) मा नेपाली फुटबलले संस्थागत पूर्वाधार, एकेडेमी र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका क्षेत्रमा उल्लेख्य प्रगति गरेको थियो । सातदोबाटोको एन्फा कम्प्लेक्स, होस्टेल र देशका विभिन्न स्थानमा एन्फा एकेडेमी स्थापना भए । यसले नेपाली फुटबललाई व्यवस्थित प्रशिक्षण र आधुनिक संरचनातर्फ लैजान मद्दत गर्‍यो ।

थापा स्वयं एसियाली फुटबल महासंघ (एएफसी) को उपाध्यक्ष र दक्षिण एसियाली फुटबल महासंघ (साफ) को अध्यक्ष बने । उनको अन्तर्राष्ट्रिय भूमिकाले नेपाललाई फिफा र एएफसीबाट 'गोल प्रोजेक्ट' लगायतका आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोग भित्र्याउन सघायो । घरेलु फुटबलमा पनि सहिद स्मारक ए डिभिजन लिग र मोफसलका गोल्डकपमा दर्शकको बाक्लो उपस्थिति थियो । व्यावसायिक प्रायोजनको वातावरणसमेत बनेको थियो ।

तर उनको कार्यकाल विवादरहित थिएन । आर्थिक अपारदर्शिता र म्याच फिक्सिङजस्ता गम्भीर विवादका बीच उनको कार्यकाल अन्त्य भयो । फिफाले उनीमाथि दस वर्षको प्रतिबन्ध लगायो । यी विवाद र कारबाहीलाई बेवास्ता गरेर थापाको मूल्यांकन गर्न मिल्दैन । यद्यपि, मेरो बुझाइमा उनले भ्रष्टाचार गरेका थिएनन् र उनी फिफाभित्रको राजनीतिको कोपभाजनमा परेका थिए । यो मेरो विश्लेषण हो, फिफाको निर्णय होइन । थापाको बहिर्गमनलाई आन्तरिक कमजोरीसँगै विश्व फुटबलको शक्ति संघर्षको सन्दर्भमा पनि हेर्नुपर्छ भन्ने मेरो धारणा छ ।

त्यतिबेला फिफामा सेप ब्लाटरको प्रभाव थियो । लामो समयदेखि एकछत्र नेतृत्व गरिरहेका उनलाई चुनौती दिने अवस्था थिएन । एसियाली फुटबल महासंघका अध्यक्ष कतारका मोहम्मद बिन हमाम थिए । हमामको सहयोगमा कतारले सन् २०२२ को विश्वकप आयोजनाको जिम्मेवारी पाएको थियो । सन् २०१० नोभेम्बर २ मा स्विट्जरल्यान्डको जुरिचमा भएको फिफा कार्यकारी समितिको गोप्य मतदानमा अमेरिकालाई १४–८ मतले पराजित गर्दै कतार विश्वकप आयोजक बनेको थियो । अमेरिका, दक्षिण कोरिया, जापान र अस्ट्रेलियाजस्ता देशलाई पछि पार्दै कतारले मध्यपूर्वमा पहिलोपटक विश्वकप आयोजना गर्ने अवसर पाएको थियो ।

त्यसपछि हमामले फिफा अध्यक्ष बन्ने आकांक्षा राखे र ब्लाटरलाई चुनौती दिँदै उम्मेदवारी घोषणा गरे । मेरो बुझाइमा हमामको बढ्दो प्रभाव र नेतृत्व क्षमताबाट असुरक्षित बनेका ब्लाटरले उनलाई रोक्न प्रयास गरे । विश्व फुटबल पनि राजनीतिबाट अछुतो छैन । त्यसपछि सुरु भएको शक्ति संघर्षको असर हमाममा मात्र सीमित रहेन, नेपालसम्म आइपुग्यो ।

यसै क्रममा थापामाथि पनि प्रहार सुरु भयो । वि.सं. २०६७ मा कतारको दोहामा भएको एएफसीको २४औँ कंग्रेसबाट दक्षिण तथा मध्य एसियाली क्षेत्रको प्रतिनिधित्व गर्दै थापा उपाध्यक्ष निर्वाचित भएका थिए । उनले निर्वाचनमा इरानका बहालवाला उपराष्ट्रपति अली सइदलुलाई पराजित गरेका थिए । हमामसँग उनको राम्रो सम्बन्ध थियो । हमाम फिफाको नेतृत्वमा पुगेको भए थापा एएफसीको अध्यक्ष बन्ने सम्भावना रहेको मेरो बुझाइ छ । तर कतारको विश्वकप आयोजनासँग जोडिएको विवादले दुवैको अन्तर्राष्ट्रिय यात्रा प्रभावित भयो ।

कतारको पक्षमा मत जुटाउन हमामले रकम खर्च गरेको आरोप लाग्यो । त्यसपछि फिफाले उनलाई आजीवन प्रतिबन्ध लगायो भने थापालाई दस वर्षको प्रतिबन्ध सुनायो । यस विषयमा मेरो बुझाइ फरक छ । हमाम विश्वकप आयोजक चयनका लागि समर्थन जुटाउने समितिमा थिएनन् । उनी उदार स्वभावका व्यवसायी थिए र साथीभाइलाई व्यक्तिगत सहयोग गर्ने गर्थे । एएफसीमा रहँदा पनि उनले आफ्ना निकटस्थहरूलाई सहयोग गरेको चर्चा थियो ।

त्यस्तो व्यक्तिगत सहयोगलाई गलत ढंगले व्याख्या गरियो र त्यसको असर थापामाथि परेको मेरो बुझाइ छ । हमामले फिफा अध्यक्ष बन्ने प्रयास नगरेको भए घटनाक्रम अर्कै हुन सक्थ्यो । व्यक्तिगत लेनदेन र सहयोगलाई लिएर विवाद नबढ्न पनि सक्थ्यो । यद्यपि, यस प्रकरणमा फिफाले गरेका निर्णय र त्यसबारे मेरो विश्लेषणलाई अलग-अलग राखेर हेर्नुपर्छ ।

थापाको बहिर्गमनपछि नेपाली फुटबल ओरालो लाग्यो । त्यसपछि नरेन्द्र श्रेष्ठ, कर्माछिरिङ शेर्पा र वि.सं. २०७८/७९ पछि पंकजविक्रम नेम्वाङ एन्फाको अध्यक्ष बने । तर नेतृत्व परिवर्तनसँगै एन्फाभित्रको गुटबन्दी झन् चर्कियो । त्यसले नीतिगत निर्णय र विकासका काम प्रभावित बनायो । सहिद स्मारक ए डिभिजन लिग नियमित हुन नसक्दा खेलाडी बेरोजगार बने । भविष्य असुरक्षित देखेपछि राष्ट्रिय टोलीका दर्जनौँ प्रमुख खेलाडी अस्ट्रेलियालगायत देशमा पलायन भए ।

अन्ततः सरकारी निकायको हस्तक्षेप र एन्फा पदाधिकारीमाथि लगाइएको यात्रा प्रतिबन्धलाई तेस्रो पक्षको हस्तक्षेप ठहर गर्दै फिफाले वि.सं. २०८३ को जेठ–असारतिर एन्फालाई निलम्बन गर्‍यो । कुनै समय फिफा र एएफसीमा प्रभावशाली पहुँच राख्ने नेपाल आज त्यही फिफाको निलम्बनमा परेको छ । यसबीच थापामाथि फिफाले लगाएको दस वर्षे प्रतिबन्ध २०८२ वैशाखमा फुकुवा भइसकेको छ ।

तर नेतृत्व परिवर्तन मात्र पर्याप्त छैन । थापाको पुनरागमन आवश्यक छ भन्ने मेरो विश्वास छ । यद्यपि, पछिल्ला नेतृत्वको अनुभवले व्यक्ति फेरिँदैमा संरचना फेरिँदैन भन्ने देखाएको छ । त्यसैले नेपाली फुटबललाई लयमा फर्काउन एन्फादेखि समग्र घरेलु फुटबल संरचनासम्म व्यापक सुधार र पुनर्संरचना आवश्यक छ । यसमा क्रिकेटको विकासबाट पनि पाठ सिक्न सकिन्छ ।

एनपीएलले देशभरका खेलाडी, क्षेत्र र समर्थकलाई समेटेको छ । फ्रेन्चाइज लिग भए पनि यसको खेलाडी छनोट प्रक्रिया र टोलीका नामले देशका विभिन्न भूगोललाई प्रतिनिधित्व गरेका छन् । यसले क्रिकेटको लोकप्रियता र विस्तारमा मद्दत गरेको छ । क्रिकेटमा मोफसलले पर्याप्त स्थान पाएको छ । फुटबलमा भने मोफसलको भूमिका सीमित छ । क्रिकेटले लोकप्रियताको उचाइ हासिल गर्दा फुटबलको घरेलु लिग काठमाडौंका केही क्लब र टोलमा सीमित भएको छ ।

त्यसैले फुटबलमा गणेश थापाको पुनरागमनसँगै एन्फा र घरेलु लिगको पुनर्संरचना पनि उत्तिकै आवश्यक छ । नेपाली फुटबलको ए डिभिजन लिग काठमाडौंका टोलबाट बाहिरिएर देशभर विस्तार हुनुपर्छ । घरेलु फुटबलको संरचना विकेन्द्रित हुनुपर्छ र सबै तहका लिग नियमित सञ्चालन हुनुपर्छ ।

यस्तै अवस्था रहिरहे नेपाली फुटबल थप कमजोर हुने निश्चित छ । त्रिपुरेश्वरको अँध्यारो र कीर्तिपुरको उज्यालोबीचको दूरी घटाउन नेतृत्व सुधारसँगै संरचनागत परिवर्तन अपरिहार्य छ ।

laxmi recruitement

ताजा खबर

सम्बन्धित खबर