काठमाडौं : स्क्रब टाइफसको संक्रमण देशभर फैलिएको छ । स्वास्थ्य सेवा विभाग, इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाका अनुसार देशका ७४ जिल्लामा संक्रमण फैलिइसकेको छ । हालसम्म १० हजार २१० जनामा संक्रमण पुष्टि भइसकेको छ । 

डोल्पा, मनाङ र मुगुबाहेक सबै जिल्लामा संक्रमण देखिएको हो । संक्रमणबाट सातजनाको मृत्यु पुष्टि भएको छ । २२ जनाको मृत्यु रिपोर्ट भएकोमा बाँकी १५ जनाको मृत्यु स्क्रब टाइफसकै कारण भए–नभएको प्रमाणीकरण भइरहेको छ । यसले संक्रमितको संख्या र मृत्युको वास्तविक आँकडा अझै नआएको देखाउँछ । 

स्क्रब टाइफसको सुरुवाती लक्षण सामान्य ज्वरो, टाउको दुख्ने, शरीर दुख्ने र कमजोरी हुने हुन्छ । त्यसैले धेरैले यसलाई मौसमी ज्वरो ठानेर घरमै औषधि खाने गर्छन् । सामान्य ज्वरो ठानेर घरमै बस्ने प्रवृत्तिले स्वास्थ्य संस्था पुग्न ढिलाइ हुँदा संक्रमण फैलिन सक्छ ।

समयमै पहिचान र उपचार नहुँदा संक्रमणले फोक्सो, मिर्गौलालगायत महत्त्वपूर्ण अंगमा असर पु¥याउन सक्छ । ग्रामीण क्षेत्रमा ज्वरो आएपछि तत्काल परीक्षण नगरी घरमै औषधि सेवन गर्ने प्रवृत्तिले रोग देशभर फैलिएको चिकित्सकको दाबी छ ।  

संक्रमित माइटको टोकाइबाट मानिसमा सर्ने यो रोग वर्षायाम र त्यसपछिको समयमा बढी देखिन्छ । खेतबारी, झाडी तथा घाँसमा काम गर्ने मानिसमा यसको जोखिम बढी हुन्छ । तर संक्रमण ग्रामीण क्षेत्रमा मात्र सीमित नरहेकाले जोखिमलाई निश्चित भूगोलसँग मात्र जोडेर हेर्न नसकिने स्वास्थ्य शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवारोग अस्पतालका संक्रामकरोग विशेषज्ञ डा. शेरबहादुर पुन बताउँछन् । 

यस वर्ष पछिल्ला महिनामा संक्रमणको गति थप तीव्र भएको तथ्यांकले देखाउँछ । जनवरीमा ३२६ संक्रमित भेटिएकामा अगस्टमा २ हजार ५७१ र सेप्टेम्बरमा २ हजार ८३३ जनामा संक्रमण पुष्टि भएको थियो । वर्षको पछिल्लो चरणमा संक्रमण उल्लेख्य रूपमा बढेको देखिन्छ । यही अवधिमा बिरामीमा जटिलता देखिने सम्भावना पनि बढ्ने भएकाले स्वास्थ्य संस्थालाई परीक्षण र उपचारका लागि तयार राख्नुपर्ने डा. पुनको भनाइ छ ।

स्क्रब टाइफसका कारण मृत्यु हुँदा प्रत्यक्ष कारण निमोनिया, मिर्गौला फेल, श्वासप्रश्वासमा समस्या वा बहुअंग विफलता देखिन सक्छ । यस्तो अवस्थामा मृत्युको मूल कारण स्क्रब टाइफस हो कि अन्य स्वास्थ्य समस्या भन्ने छुट्याउन थप परीक्षण र चिकित्सकीय मूल्यांकन आवश्यक हुन्छ । त्यसैले रिपोर्ट भएको र पुष्टि भएको मृत्युको तथ्यांक फरक देखिएको हो ।

सरकारले संक्रमण नियन्त्रणका लागि परीक्षण किट र औषधिको व्यवस्थापन गरिरहेको जनाएको छ । स्वास्थ्य सेवा विभागमा थप परीक्षण किट मौज्दात राखिएको छ भने प्रभावित क्षेत्रमा आवश्यक औषधि पठाइएको छ । स्वास्थ्यकर्मीलाई रोग पहिचान तथा उपचारसम्बन्धी तालिमसमेत दिइएको छ ।

चिकित्सकका अनुसार, स्क्रब टाइफस नियन्त्रणमा औषधि अभावभन्दा समयमै रोग पहिचान हुन नसक्दा समस्था बढेको छ । ज्वरोसँगै शरीर दुख्ने, टाउको दुख्ने, असामान्य कमजोरी हुने वा माइटले टोकेको स्थानमा कालो दागजस्तो घाउ देखिएमा तत्काल स्वास्थ्य संस्था पुग्नुपर्ने डा. पुनको सुझाव छ । समयमै पहिचान भए एन्टिबायोटिकबाट उपचार सम्भव हुन्छ । ढिलाइ हुँदा सामान्य ज्वरो गम्भीर संक्रमणमा परिणत हुन सक्छ ।

के हो स्क्रब टाइफस ?

स्क्रब टाइफस ‘ओरिएन्टिया सुत्सुगामुसी’ नामक ब्याक्टेरियाबाट हुने संक्रामक रोग हो । संक्रमित लार्भा माइट (चिगर)ले टोकेपछि मानिसमा यसको संक्रमण हुन्छ । नेपाल सरकारले जारी गरेको ‘स्क्रब टाइफसको निदान, उपचार तथा रोकथामसम्बन्धी राष्ट्रिय निर्देशिका’ले पनि संक्रमित माइटलाई यसको प्रमुख प्रसारण माध्यम मानेको छ ।

यो रोग मानिसबाट मानिसमा सामान्य सम्पर्क, हात मिलाउँदा वा एउटै भाँडामा खाना खाँदा सर्दैन । खेतबारी, घाँसेमैदान, झाडी तथा वनस्पतिले ढाकिएका क्षेत्रमा संक्रमित माइटको सम्पर्कमा आउँदा जोखिम बढ्छ ।

डा. पुनका अनुसार, स्क्रब टाइफसका लक्षण सामान्य ज्वरोसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ । उच्च ज्वरो, टाउको तथा शरीर दुख्ने, अत्यधिक कमजोरी, पेट दुख्ने, वाकवाकी र बिमिरा आउनेजस्ता लक्षण देखिन सक्छन् । माइटले टोकेको स्थानमा कालो डाम वा घाउसमेत देखिन सक्छ । समयमै उपचार नभए फोक्सो, मिर्गौला र मस्तिष्कमा असर पुगेर अंगले काम गर्न छाड्ने र मृत्यु हुने जोखिम हुन्छ ।

हाल प्रभावकारी नियमित खोप उपलब्ध नभएकाले संक्रमित माइटको टोकाइबाट बच्नु मुख्य उपाय हो । खेतबारी वा झाडीमा काम गर्दा शरीर ढाक्ने कपडा र जुत्ता लगाउने, घाँसमा सिधै नबस्ने, माइट भगाउने पदार्थ प्रयोग गर्ने तथा कामपछि शरीर सफा गर्ने सावधानी अपनाउनुपर्छ ।