२०८३ मंसिर ४ गते शुक्रवार / Nov 20 , 2026 , Friday
२०८३ मंसिर ४ गते शुक्रवार

तुलसी विवाहको अर्थ 

चातुर्मासको समापन, भगवान् विष्णुको जागरण र तुलसी विवाहको विशेष परम्पराले हरिबोधिनी एकादशीलाई विशिष्ट बनाएको छ । धार्मिक आस्था, पारिवारिक संस्कार, दानपुण्य र सामाजिक सद्भाव जोड्ने यो पर्वलाई अन्य एकादशीभन्दा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ।

Nada
विश्वनाथ खरेल
२०८३ मंसिर ४ गते ०८:००
Shares
तुलसी विवाहको अर्थ 

हरिबोधिनी एकादशी अर्थात् ठुली एकादशी हिन्दु धर्मावलम्बीको प्रमुख धार्मिक पर्व हो । कार्तिक शुक्ल पक्षको एकादशीका दिन मनाइने यस पर्वलाई भगवान् विष्णुको जागरण, चातुर्मासको समापन र तुलसी विवाहका कारण विशेष महत्त्वका साथ लिइन्छ । धार्मिक विश्वासअनुसार यस दिन गरिने व्रत, पूजा, दान र तीर्थको फल अन्य एकादशीको तुलनामा बढी हुने मान्यता छ ।

हिन्दु परम्परामा प्रत्येक चन्द्र महिनाको शुक्ल र कृष्ण पक्षमा गरी वर्षभरि २४ वटा एकादशी पर्छन् । तीमध्ये हरिशयनी र हरिबोधिनी एकादशीलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ । हरिबोधिनीलाई ठुली एकादशी भनिनुको मुख्य कारण यसको धार्मिक महिमा र यससँग जोडिएका विशेष अनुष्ठान हुन् ।

‘हरिबोधिनी’ शब्दको अर्थ भगवान् विष्णुको जागरण भन्ने हुन्छ । धार्मिक मान्यताअनुसार आषाढ शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिशयनी एकादशीका दिन भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा योगनिद्रामा जानुहुन्छ । त्यसपछि चार महिनासम्म चल्ने चातुर्मास सुरु हुन्छ । कार्तिक शुक्ल एकादशीका दिन उहाँ निद्राबाट जाग्नुहुन्छ भन्ने विश्वास छ । त्यसैले यसलाई हरिबोधिनी, प्रबोधिनी वा देवउठनी एकादशी पनि भनिन्छ ।

हरिशयनी एकादशीदेखि सुरु भएको चातुर्मास हरिबोधिनी एकादशीसँगै समाप्त हुन्छ । चातुर्मास अवधिमा विवाह, व्रतबन्ध, गृहप्रवेश, मुण्डनलगायत मांगलिक कार्य गर्न नहुने धार्मिक मान्यता छ । हरिबोधिनी एकादशीपछि यस्ता शुभकार्य पुनः सुरु गरिन्छन् । यस अर्थमा यो पर्व धार्मिक अनुष्ठानको समापन मात्र नभई सामाजिक र पारिवारिक जीवनमा नयाँ उत्साहको सुरुवात पनि हो ।

यस पर्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष तुलसी विवाह हो । तुलसीलाई भगवान् विष्णुको प्रिय वनस्पति र पवित्रताको प्रतीक मानिन्छ । यस दिन घरआँगनमा रहेको तुलसी मठलाई लिपपोत गरी फूलमाला, वस्त्र र पूजासामग्रीले सजाइन्छ । त्यसपछि भगवान् विष्णुको प्रतीक शालग्रामसँग तुलसीको विवाह गराउने परम्परा छ । कतिपय स्थानमा तुलसीको विवाहलाई विशेष उत्सवका रूपमा मनाइन्छ । यसले धर्म, प्रकृति र पारिवारिक संस्कारबीचको सम्बन्धलाई उजागर गर्छ ।
हरिबोधिनी एकादशीका दिन भक्तजनले निराहार वा फलाहार व्रत बस्ने गर्छन् । बिहान स्नान गरी सफा वस्त्र लगाएर भगवान् विष्णुको पूजा गरिन्छ । तुलसीपत्र, फूल, फल, नैवेद्य, धूप र दीप अर्पण गरिन्छ । दिनभरि भजनकीर्तन, विष्णुसहस्रनाम पाठ, गीता वाचन तथा धार्मिक ग्रन्थको अध्ययन गर्ने चलन छ । साँझ तुलसी विवाह र पूजाआजा गरिन्छ ।

यस दिन पितृको स्मरण गर्ने परम्परा पनि छ । कतिपयले नदी तथा खोलामा फूल तारेर पितृप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्छन् । व्रत, दान र पुण्यकर्मको फल पितृलाई समर्पण गर्दा उनीहरूको आत्माले शान्ति पाउने धार्मिक विश्वास छ । यसले पुर्खाप्रतिको सम्मान र पारिवारिक सम्बन्धको महत्त्वलाई पनि स्मरण गराउँछ ।
धार्मिक मान्यताअनुसार हरिबोधिनी एकादशीको व्रतले हजार अश्वमेध यज्ञ र सय राजसूय यज्ञ गरेसरह पुण्य प्राप्त हुन्छ । यस दिन व्रत, पूजा र दान गर्नाले सुख, समृद्धि, स्वास्थ्य र पारिवारिक कल्याण प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ । यी मान्यता धार्मिक आस्था र आध्यात्मिक अनुशासनसँग जोडिएका छन् ।

ठुली एकादशीको सामाजिक महत्त्व पनि उत्तिकै छ । यस अवसरमा घर, मन्दिर र सामुदायिक स्थलमा भक्तजन भेला भएर पूजा, भजनकीर्तन र धार्मिक कार्यक्रम गर्छन् । अन्नदान, वस्त्रदान, गौसेवा तथा असहाय र विपन्नलाई सहयोग गर्ने परम्पराले परोपकार र सामाजिक सद्भावको भावना बढाउँछ । नेपालमा विशेषगरी तुलसी विवाह र देवउठनीका रूपमा यो पर्व व्यापक रूपमा मनाइन्छ ।

हरिबोधिनी एकादशीको आध्यात्मिक सन्देश भगवान् विष्णुको जागरणमा मात्र सीमित छैन । यसले मानिसलाई आफ्नै चेतना, ज्ञान र कर्तव्यबोध जगाउन पनि प्रेरित गर्छ । चातुर्मासलाई संयम, साधना र आत्मनिरीक्षणको समय मानिन्छ । त्यसको समापनसँगै नयाँ ऊर्जा र उत्साहका साथ धार्मिक तथा सामाजिक कर्ममा लाग्ने सन्देश यस पर्वले दिन्छ ।

यसरी भगवान् विष्णुको जागरण, चातुर्मासको अन्त्य, तुलसी विवाह, व्रत, दान र पितृस्मरणजस्ता विशेष धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराले हरिबोधिनी एकादशीलाई ठुली एकादशीका रूपमा स्थापित गरेका छन् । यो पर्व आस्था र भक्तिको अवसर मात्र नभई पारिवारिक सद्भाव, प्रकृतिप्रेम र सामाजिक उत्तरदायित्वको सन्देश दिने नेपाली धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनको महत्त्वपूर्ण पर्व पनि हो ।

laxmi recruitement

ताजा खबर

सम्बन्धित खबर