२०८३ कार्तिक ३० गते सोमवार / Nov 16 , 2026 , Monday
२०८३ कार्तिक ३० गते सोमवार

स्वदेशको हितमा प्रवासको सीप

Nada
आरपी गैरे
२०८३ कार्तिक ३० गते ०६:०५
Shares
स्वदेशको हितमा प्रवासको सीप

केही दिनअघि एकजना भाइलाई विदेश पठाउन म त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल पुगेको थिएँ । उनलाई बिदाइ गरेर फर्किने क्रममा प्रस्थान कक्षबाहिर केहीबेर उभिएर मानिसहरूको आवतजावत नियालिरहेँ । हातमा राहदानी, काँधमा झोला र गुडाइरहेको सुटकेस बोकेर युवाहरू विदेश उड्न लामबद्ध थिए । उनीहरूका आँखामा नयाँ जीवनको उत्साह र भविष्यका अनेक सपना देखिन्थे । तर बिदाइ गर्न आएका आमाबुबा, श्रीमान्–श्रीमती, छोराछोरी र आफन्तका अनुहारमा छुट्टिनुको पीडा प्रस्ट झल्किन्थ्यो । त्यो दृश्यले मनमा एउटा गम्भीर प्रश्न उब्जायो– आखिर आफ्नै देशमा भविष्य खोज्न नसकेर नेपाली युवा किन परदेसिन बाध्य भइरहेका छन् ?

विमानस्थलमा देखिने यो दृश्य हजारौं नेपाली परिवारको साझा कथा हो । कुनै समय विदेश जाने सोच निश्चित वर्ग र पेसाका मानिसमा सीमित थियो । अहिले माध्यमिक शिक्षा पूरा गरेपछि उच्च शिक्षाका लागि विदेश जाने, स्नातक सकेपछि रोजगारी खोज्दै बाहिरिने र देशमै केही गर्न चाहने युवासमेत अवसरको अभावमा पलायन हुने क्रम बढ्दो छ । विदेश जानु अब आर्थिक बाध्यता मात्र रहेन, सुरक्षित भविष्य खोज्ने विकल्पसमेत बनेको छ । यो प्रवृत्तिले मुलुकको आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक संरचनामाथि नै प्रश्न उठाएको छ ।

युवालाई बिदेसिन बाध्य बनाउने मुख्य कारण स्वदेशमा अवसरको अभाव र भविष्यप्रतिको अनिश्चितता हो । पढाइ पूरा गरेपछि योग्यताअनुसारको काम नपाउनु, काम पाए पनि श्रमको उचित मूल्य नपाउनु र बढ्दो महँगीअनुसार आम्दानी नहुनुले उनीहरूमा निराशा बढाएको छ । त्यसमाथि क्षमता र योग्यताभन्दा पहुँच, चिनजान र भनसुनका आधारमा अवसर प्राप्त हुने प्रवृत्तिले युवाको विश्वास कमजोर बनाएको छ । उद्यम गर्न चाहनेका लागि पुँजी जुटाउन कठिन छ । व्यवसाय सुरु गरेपछि बजारको अनिश्चितता, प्रशासनिक झन्झट र नीतिगत अस्थिरतासँग जुध्नुपर्छ । यस्तो अवस्थामा आफ्नो सीप र श्रमको उचित मूल्य खोज्दै युवा बिदेसिनुलाई अस्वाभाविक भन्न सकिँदैन ।

राजनीतिक परिवर्तनका अनेक चरण पार भए । सरकार फेरिए, नेतृत्व फेरियो र विकासका प्रतिबद्धता पनि पटकपटक दोहोरिए । तर युवाले आफ्नै देशमा भविष्य सुरक्षित देख्ने वातावरण बन्न सकेन । चुनावका बेला रोजगारी सिर्जना गर्ने, बिदेसिएका युवालाई फर्काउने र स्वदेशमै अवसर उपलब्ध गराउने आश्वासन बाँडिन्छ । सत्तामा पुगेपछि भने ती प्रतिबद्धता कार्यान्वयन गर्ने ठोस योजना र परिणाम देखिँदैनन् । युवालाई देशमै रोक्ने भाषणले मात्र उनीहरूको विश्वास फर्किंदैन । उनीहरूले आफ्नो योग्यता, क्षमता र श्रमको सम्मान हुने अवसर खोजिरहेका छन् ।

विदेशप्रतिको आकर्षणमा आर्थिक पक्षको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण छ । नेपालमा महिनौं काम गरेर कमाउन नसकिने रकम कतिपय देशमा केही महिनामै कमाउन सकिने सम्भावनाले युवालाई आकर्षित गर्छ । विदेशमा रहेका आफन्तले पठाएको पैसा, निर्माण भएका घर र सामाजिक सञ्जालमा देखिने सुविधासम्पन्न जीवनशैलीले विदेशप्रतिको मोह थप बढाएको छ । तर देखिने चमकदार जीवन नै सम्पूर्ण यथार्थ होइन । त्यसको पछाडि कठिन श्रम, प्रतिकूल कार्यपरिस्थिति, पारिवारिक विछोड, सामाजिक एक्लोपन र भविष्यको अनिश्चितता पनि लुकेको हुन्छ । कतिपय युवा ऋण लिएर विदेश पुग्छन् र सम्झौताअनुसार काम नपाउँदा समस्यामा पर्छन् । त्यसैले विदेश जानु नै सफलता र स्वदेशमा बस्नु असफलता हो भन्ने सामाजिक सोच बदलिन आवश्यक छ ।

विदेशमा रहेका नेपालीले पठाउने रेमिट्यान्सले नेपालको अर्थतन्त्रलाई ठुलो सहारा दिएको छ । लाखौं परिवारको दैनिक खर्च, बालबालिकाको शिक्षा, स्वास्थ्य उपचार र जीवनस्तर सुधारमा यसको योगदान छ । विदेशी मुद्रा सञ्चितिदेखि बजारमा वस्तु तथा सेवाको माग कायम राख्नेसम्म रेमिट्यान्सको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ । तर अर्थतन्त्रको ठुलो आधार आफ्ना नागरिकले विदेशमा गरेको श्रमबाट प्राप्त आम्दानी बन्नु दीर्घकालीन रूपमा सुखद अवस्था होइन । रेमिट्यान्सले परिवारलाई आर्थिक राहत दिन्छ, तर त्यसले स्वतः उद्योग स्थापना गर्दैन, उत्पादन बढाउँदैन र पर्याप्त रोजगारी सिर्जना गर्दैन ।

त्यसैले रेमिट्यान्सलाई उत्पादन र लगानीसँग जोड्ने नीति आवश्यक छ । विदेशमा कमाएको रकम सुरक्षित रूपमा स्वदेशमा लगानी गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ । कृषि आधुनिकीकरण, पर्यटन, सूचना प्रविधि, साना तथा मझौला उद्योग र निर्यातमूलक व्यवसायमा लगानी प्रोत्साहित गर्नुपर्छ । विदेशबाट फर्किएका युवासँग पुँजी मात्र हुँदैन, उनीहरूसँग सीप, अनुशासन, प्रविधिको ज्ञान र फरक कार्यसंस्कृतिको अनुभव पनि हुन्छ । त्यसलाई राष्ट्रिय विकाससँग जोड्न सके वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त अनुभव र स्रोत मुलुकका लागि सम्भावना बन्न सक्छ ।

युवाको निरन्तर बहिर्गमनले गाउँघरको सामाजिक संरचनामा पारेको प्रभाव अझ गम्भीर छ । धेरै गाउँमा घर छन्, तर घरमा बस्ने युवा छैनन् । खेतबारी बाँझिँदै छन्, खेती गर्ने जनशक्ति घट्दै गएको छ र विद्यालयमा विद्यार्थी संख्या कम हुँदै गएको छ । सामुदायिक काम र सांस्कृतिक परम्परामा युवाको सहभागिता कमजोर बन्दै गएको छ । वृद्ध आमाबुबा घरमा एक्लै छन् भने उनीहरूको सहारा बन्नुपर्ने छोराछोरी हजारौं किलोमिटर टाढा छन् ।

विदेशबाट पठाएको पैसाले औषधि किन्न र घरखर्च चलाउन सकिएला, तर बिरामी पर्दा सन्तानको साथ पाउन सकिँदैन । विदेशमा रहेका बाबुआमाले सन्तानको भविष्यका लागि पसिना बगाइरहेका हुन्छन् । तर उनीहरूको हुर्काइ, खुसी र दुःखमा सहभागी हुन पाउँदैनन् । श्रीमान्–श्रीमती लामो समय अलग बस्नुपर्ने अवस्था पनि उत्तिकै पीडादायी हुन्छ । यसरी वैदेशिक रोजगारीले आर्थिक आवश्यकता पूरा गरे पनि परिवार र समाजमा सिर्जना गर्ने भावनात्मक रिक्तताको मूल्य कम छैन ।

नेपालले युवा जनशक्ति विदेश पठाउने र उनीहरूले पठाएको पैसामा अर्थतन्त्र चलाउने सोचबाट माथि उठ्नुपर्छ । जलविद्युत्, पर्यटन, कृषि, प्राकृतिक स्रोत र प्रविधिमा नेपालसँग पर्याप्त सम्भावना छन् । तर ती सम्भावनालाई आर्थिक उपलब्धिमा बदल्ने जनशक्ति नै देशबाहिर रहिरहने हो भने विकासका सपना कागजमै सीमित हुनेछन् । प्राकृतिक स्रोत भएर मात्र देश समृद्ध हुँदैन, त्यसको उपयोग गर्ने सीप, प्रविधि, पुँजी र जनशक्ति पनि आवश्यक हुन्छ ।

यसको अर्थ सबै युवा विदेश जानु हुँदैन भन्ने होइन । ज्ञान, सीप र अवसरको खोजीमा विदेश जानु नागरिकको अधिकार हो । समस्या विदेश जानुमा होइन, विदेश जानैपर्ने बाध्यतामा छ । अवसर र अनुभवका लागि विदेश जाने युवा र स्वदेशमा कुनै भविष्य नदेखेर पलायन हुन बाध्य हुने युवाबीच ठुलो अन्तर छ । राज्यको जिम्मेवारी युवालाई विदेश जानबाट रोक्नु होइन, उनीहरूलाई स्वदेशमै बस्न र विदेशबाट फर्केर आउन प्रेरित गर्ने वातावरण बनाउनु हो ।

विदेशमा रहेका नेपाली युवालाई राष्ट्रिय विकासको साझेदार बनाउन पनि सकिन्छ । उनीहरूले हासिल गरेको सीप, ज्ञान, प्रविधि र पुँजीलाई स्वदेशसँग जोड्ने स्पष्ट योजना आवश्यक छ । फर्केर व्यवसाय गर्न चाहने युवाले सहज ऋण, कर सहुलियत, बजारको पहुँच र प्रशासनिक सहयोग पाउनुपर्छ । विदेशमा रहेका नेपालीलाई पैसा पठाउने नागरिकका रूपमा मात्र होइन, देशको आर्थिक रूपान्तरणमा योगदान दिन सक्ने जनशक्तिका रूपमा हेर्नुपर्छ ।

त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट बाहिरिने प्रत्येक युवाले परिवारको अपेक्षा, ऋणको भार, भविष्यको सपना र देशप्रतिको अधुरो विश्वास बोकेको हुन्छ । उनीहरूलाई बिदाइ गर्ने आमाबुबाको अनुहारमा देखिने मुस्कानभित्र लुकेको पीडा राज्यले बुझ्न सक्नुपर्छ । विमानस्थलबाट युवाको भिड बढिरहेको देखेर रेमिट्यान्स बढेकोमा खुसी मनाउनु मात्र पर्याप्त छैन । त्यो भिड किन बढिरहेको छ र यसलाई कसरी घटाउन सकिन्छ भन्ने प्रश्नको जवाफ खोज्नु आजको आवश्यकता हो ।

कुनै दिन विमानस्थलको दृश्य फेरियोस् । विदेश जाने युवाको लामसँगै अध्ययन, श्रम र अनुभव हासिल गरेर स्वदेश फर्किने युवाको संख्या पनि बढोस् । फर्किएका युवाले आफ्नै देशमा सीप प्रयोग गर्न, उद्यम सुरु गर्न र सम्मानजनक जीवन बिताउन सकून् । विदेशमा सिकेको ज्ञान र कमाएको पुँजीले यहीँ रोजगारी सिर्जना गर्ने वातावरण बनोस् । देशको समृद्धि बिदेसिएका युवाले पठाएको रेमिट्यान्सको आकारले मात्र मापन हुँदैन । आफ्नै देशमा कति युवाले भविष्य देख्न सके भन्ने कुराले समृद्धिको वास्तविक अवस्था देखाउँछ ।

(गैरे लेखक तथा पत्रकार हुन् ।)

laxmi recruitement

सम्बन्धित खबर