नेपालको राजनीतिमा पछिल्ला वर्षहरूमा देखिएको परिवर्तनलाई केवल चुनावी परिणामको रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन । यो परिवर्तन गहिरो सामाजिक मनोविज्ञान, राजनीतिक व्यवहार र समयानुकूल नबदलिने प्रवृत्तिको संयुक्त परिणाम हो । लामो समयसम्म सत्तामा रहेका दलहरू अचानक कमजोर देखिनु कुनै आकस्मिक घटना होइन, यो वर्षौंदेखि थुप्रिँदै आएको असन्तोषको विस्फोट हो ।

राजनीति भन्ने कुरा केवल सत्तामा पुग्ने खेल मात्र होइन, जनविश्वासको निरन्तर परीक्षण पनि हो । ‘धेरै दिनसम्म एउटै डोरीमा भारी झुन्ड्याउँदा त्यो चुँडिन्छ’ भन्ने उखान यहाँ सान्दर्भिक हुने देखिन्छ । पुराना दलहरूले वर्षौंसम्म जनताबाट प्राप्त विश्वासलाई स्वाभाविक अधिकारझैं ठाने । तर, विश्वास भनेको नवीकरण गर्नुपर्ने कुरा हो, जसलाई उनीहरूले क्रमशः बेवास्ता गर्दै गए ।

नयाँ पुस्ता अब पुराना नाराबाट प्रभावित हुने अवस्थामा छैन । उनीहरू परिणाम खोज्छन्, व्यवहारमा परिवर्तन खोज्छन् । जब अपेक्षा र वास्तविकताबीच दूरी बढ्दै जान्छ, त्यहीँबाट असन्तोषको बीउ उम्रिन्छ । यही बीउले समयसँगै रूखको रूप लिन्छ र अन्ततः पुराना संरचनालाई चुनौती दिन थाल्छ । ‘जति गहिरो जरा, उति बलियो रुख’ भन्ने भनाइलाई उल्ट्याएर हेर्दा यदि जरा कुहिन थाल्यो भने रुख जतिसुकै ठूलो भए पनि ढल्न समय लाग्दैन ।

राजनीतिक दलहरूको अर्को ठूलो कमजोरी भनेको आत्मसमीक्षाको अभाव हो । गल्ती स्वीकार गर्नु कमजोरी होइन, सुधारको पहिलो पाइला हो । तर हाम्रो सन्दर्भमा गल्तीलाई ढाकछोप गर्ने, दोष अरूमाथि थोपर्ने र परिस्थितिलाई मात्र जिम्मेवार ठहर गर्ने प्रवृत्ति बढी देखिन्छ । यस्तो प्रवृत्तिले समस्या समाधान होइन, झन् गहिरो बनाउँछ । ‘आफ्नो आँगनको फोहोर नदेख्नेले अर्काको आँगन सफा देख्दैन’ भन्ने उखान यहीँ लागू हुन्छ ।

सत्ताका लागि गरिने अस्वाभाविक गठबन्धनले पनि जनतामा निराशा बढाएको छ । विचार र सिद्धान्त फरक भएका शक्तिहरू केवल सत्तामा पुग्नका लागि एक ठाउँमा उभिँदा जनताले त्यसलाई अवसरवादको रूपमा बुझ्छन् । राजनीति यदि सिद्धान्तविहीन भयो भने त्यो केवल गणितीय खेलमा सीमित हुन्छ, जसले दीर्घकालीन विश्वास निर्माण गर्न सक्दैन ।

हामीले संविधान निर्माणयताका घटनालाई केलायौं भने दलहरूले गठबन्धनको कुरूप संस्कार भित्र्याए । जसको कारण सबै दल उस्तै मात्रै बनेनन्, विचारविहीन पनि बने । जसको कारण नेता तथा कार्यकर्ता मात्रै अलमलमा पर्ने अवस्था भएन, आमनागरिक पनि कुन दलको एजेन्डा कस्ता र कुन दललाई सघाउने भन्नेमा अन्योलग्रस्त बने । तर, दलहरू कहिल्यै समीक्षा गर्न तयार भएनन् ।

त्यसैगरी, नेतृत्वको प्रश्न पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण रहिरह्यो । समय बदलिँदा नेतृत्व पनि बदलिनुपर्छ भन्ने सामान्य सत्यलाई स्वीकार गरिएन । जसले प्रत्येक दलभित्रको सांगठनिक संरचना भुत्ते बने । पुराना अनुहारले नै निरन्तर नेतृत्व मात्रै कब्जा जमाएनन्, नयाँलाई बाटो नै रोके । अर्को अर्थमा नेतृत्व निर्माणको प्रक्रिया नै बन्ध्याकरण गरियो । ‘पुरानो भाँडोमा नयाँ दूध टिक्दैन’ भन्ने उखानले यही सन्देश दिन्छ, नयाँ सोचलाई ठाउँ नदिएसम्म परिवर्तन सम्भव हुँदैन ।

जनतामा ठूलो वितृष्णा पैदा हुनुको अर्को कारण भ्रष्टाचार हो । जसबाट दलहरूप्रति अविश्वास मात्रै होइन, आक्रोश पनि बढायो । सानो स्तरदेखि उच्च तहसम्म फैलिएको भ्रष्टाचारले जनताको दैनिक जीवनमै असर पार्छ । जब सामान्य नागरिकले आफ्नो काम गराउन पनि अनावश्यक बाधा र खर्च व्यहोर्नुपर्छ, तब उसको आक्रोश स्वाभाविक हुन्छ । यस्तो अवस्थामा परिवर्तनको चाहना केवल राजनीतिक नारा नभई आवश्यकता बन्छ ।

अर्कोतर्फ, विकासको प्रश्न पनि बहसको केन्द्रमा छ । तथ्यांकहरूले केही प्रगति देखाए पनि जनताले आफ्नो जीवनस्तरमा स्पष्ट सुधार अनुभव गर्न नसकेसम्म ती तथ्यांकको अर्थ सीमित रहन्छ । ‘भोक लागेको मान्छेलाई अंकले होइन, अन्नले सन्तुष्टि दिन्छ’ भन्ने भनाइले यही यथार्थलाई उजागर गर्छ । विकासको अनुभूति प्रत्यक्ष हुनुपर्छ, केवल कागजमा सीमित हुनुहुँदैन ।

डिजिटल युगले राजनीति गर्ने तरिकालाई पनि बदलिदिएको छ । सूचना प्रवाहको गति तीव्र भएको छ, र जनमत निर्माणमा सामाजिक सञ्जालको भूमिका अत्यन्त प्रभावशाली बनेको छ । जसले यसलाई बुझ्न सकेन, ऊ पछि पर्ने निश्चित छ । नयाँ शक्तिहरूले यही माध्यमलाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गरेर आफ्नो सन्देश छिटो र व्यापक रूपमा फैलाएका छन् । पुराना संरचनाहरू भने परम्परागत शैलीमै अड्किँदा प्रतिस्पर्धामा कमजोर देखिए ।

युवापुस्ताको मनोविज्ञान बुझ्न नसक्नु पनि अर्को कमजोरी हो । आजका युवाहरू अवसर खोजिरहेका छन्, सम्मान खोजिरहेका छन् र आफ्नो भविष्यप्रति स्पष्ट दृष्टिकोण चाहिरहेका छन् । उनीहरूलाई केवल भावनात्मक भाषणले आकर्षित गर्न सकिँदैन । ‘खाली भाँडो धेरै बज्छ’ भन्ने उखानझैं खोक्रा वाचा अब प्रभावहीन बन्दै गएका छन् ।

वैदेशिक रोजगारीको विषयमा पनि समाजमा मिश्रित धारणा देखिन्छ । एकातिर यसलाई बाध्यता मानिन्छ भने अर्कोतिर यसलाई असफलताको प्रतीकझैं प्रस्तुत गरिन्छ । यथार्थ भने बीचमै छ । अवसरको अभाव, सीपको कमी र संरचनागत समस्या हुँदा मानिसहरू बाहिर जान बाध्य हुन्छन् । यसलाई रोक्ने भन्दा पनि व्यवस्थित गर्ने, सुरक्षित बनाउने र सीपयुक्त बनाउनेतर्फ ध्यान दिनु आवश्यक छ ।

अन्ततः, राजनीति परिवर्तनको निरन्तर प्रक्रिया हो । कुनै पनि शक्ति स्थायी हुँदैन । ‘घाम लागेपछि छाया सर्छ’ भनेजस्तै जनमत पनि समयअनुसार बदलिन्छ । जसले समयको संकेत बुझ्छ, ऊ टिक्छ जसले बेवास्ता गर्छ, ऊ पछि पर्छ ।

यदि पुराना शक्तिहरूले यो परिवर्तनबाट पाठ सिकेर आफूलाई सुधार्न सके भने उनीहरूको पुनरागमन सम्भव छ । नत्र भने नयाँ शक्तिहरूले खाली ठाउँ भर्ने क्रम जारी रहनेछ । राजनीतिमा अन्तिम सत्य भनेको यही हो– जनता नै निर्णायक हुन् । उनीहरूलाई कम आँक्ने गल्ती जसले गर्छ, उसले अन्ततः मूल्य चुकाउनैपर्छ । ‘जनताको आँखा छल्न सकिन्न’ भन्ने पुरानो भनाइ आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ ।