मलेसिया : एउटा कारखाना बन्द हुनु भनेको उत्पादन रोकिनु मात्र होइन । त्यससँग जोडिएका कामदारको रोजगारी, स्थानीय व्यवसायको आम्दानी र पुस्तौँदेखि उपभोग हुँदै आएको स्वादको एउटा अध्याय पनि अन्त्य हुनु हो । मलेसियाको जोहोर राज्यस्थित पोन्टियानमा रहेको ९२ वर्ष पुरानो बिस्कुट उद्योग ‘ली बिस्कुट’ बन्द हुँदा अहिले यस्तै अवस्था बनेको छ । 

सन् १९३४ मा सिंगापुरबाट सुरु भएको ली बिस्कुटले अक्टोबरको अन्त्यदेखि उत्पादन बन्द गरेको छ । मेरी बिस्कुट, क्रिम क्र्याकर, केरा पफ र विभिन्न रङका आइस्ड जेम्स बिस्कुट उत्पादन गर्ने यो कम्पनी मलेसिया र सिंगापुरका उपभोक्ताका लागि परिचित ब्रान्ड थियो । यसको उत्पादन पुस्तौँदेखि घरघरमा खाजाका रूपमा प्रयोग हुँदै आएको थियो ।

सञ्चारमाध्यम च्यानल न्युज एसिया (सीएनएं) का अनुसार कम्पनीको उत्पादन बन्द भएपछि करिब ३०० कामदार प्रभावित भएका छन् । कारखानाको अन्तिम दिन नजिकिँदै गर्दा केही कामदार कारखानाबाहिर तस्बिर खिचिरहेका देखिन्थे । उनीहरू उद्योगसँग बिताएका वर्षहरूको सम्झना सुरक्षित गर्न चाहन्थे । सीएनएले अक्टोबर २९ मा कारखानाको भ्रमण गर्दा कामदारहरूले आसन्न बन्दबारे प्रतिक्रिया दिन भने अस्वीकार गरेका थिए । 

कारखानाको गेटबाहिर सानो खाजा पसल चलाउँदै आएकी ६२ वर्षीया रोगायाह ओथमानका लागि पनि उद्योग बन्द हुनु व्यक्तिगत क्षतिजस्तै बनेको छ । उनले सन् २०१२ देखि कारखानाबाहिर पसल सञ्चालन गर्दै आएकी छन् । त्यहाँका कामदार उनको पसलमा बिहानको खाजा र दिउँसोको खाना खान नियमित पुग्थे ।

वर्षौँको उठबसले उनीहरूबीच पारिवारिक सम्बन्धजस्तै बनेको थियो । कारखाना बन्द हुने खबरले आफू दुःखी भएको बताउँदै रोगायाहले कामदारलाई आफ्नै छोराछोरीजस्तै मानेको सीएनएसँग बताएकी छन् । एउटा उद्योगसँग स्थानीय समुदायको सम्बन्ध कति गहिरो हुन सक्छ भन्ने उनको अनुभवले देखाउँछ । 

सिंगापुरबाट जोहोरसम्मको यात्रा

ली बिस्कुटको इतिहास सिंगापुरका चर्चित व्यवसायी तथा समाजसेवी ली कोङ चियानसँग जोडिएको छ । उनले सन् १९३४ मा सिंगापुरमा यो उद्योग स्थापना गरेका थिए । रबर र अनानास व्यवसायबाट ठूलो व्यावसायिक साम्राज्य बनाएका लीले उत्पादन क्षेत्रमा पनि लगानी विस्तार गर्ने क्रममा बिस्कुट उद्योग सुरु गरेका थिए ।

‘रबर किङ’ र ‘पाइनएपल किङ’ भनेर चिनिएका ली व्यवसायसँगै शिक्षा र सामाजिक क्षेत्रमा योगदान गरेका व्यक्तित्व थिए । उनले मलेसिया र सिंगापुरका विद्यालय तथा विश्वविद्यालयलाई सहयोग गरेका थिए । उनका विभिन्न व्यावसायिक उद्यममध्ये ली बिस्कुट पनि एक थियो ।

उद्योग स्थापना हुँदा सिंगापुर बेलायती उपनिवेशअन्तर्गत थियो । त्यसबेला कम्पनीले क्षेत्रीय बजारका उपभोक्तालाई लक्षित गर्दै सस्तो र सहजै उपलब्ध हुने बिस्कुट उत्पादन गर्न थालेको थियो । क्रिम क्र्याकर, केरा पफ र मेरी बिस्कुट यसका सुरुआती उत्पादन थिए । पछि ‘सिल्ड’, ‘टर्की’ र ‘बेल’ लगायतका ब्रान्ड पनि बजारमा आए ।

स्थापनाको २१ वर्षपछि सन् १९५५ मा कम्पनीले उत्पादन केन्द्र सिंगापुरबाट मलेसियाको जोहोर राज्यमा सार्‍यो । सुरुमा ताम्पोईमा उत्पादन सञ्चालन गरिएको थियो । मलेसियाको कृषि आपूर्ति शृङ्खला र औद्योगिक पूर्वाधारको उपयोग गर्ने उद्देश्यले उद्योग स्थानान्तरण गरिएको सीएनएले जनाएको छ ।

समयसँगै कम्पनीले उत्पादनको विविधता बढाउँदै लग्यो । सन् १९६५ देखि लेमन पफ, आइस्ड जेम्स, जनावरका आकृतिका बिस्कुट तथा चकलेट र बटर क्रिम बिस्कुट उत्पादन गर्न थाल्यो । सन् २००० मा उत्पादन केन्द्रलाई आधुनिक बनाइयो । स्वास्थ्यप्रति सचेत उपभोक्ताको मागअनुसार नयाँ उत्पादन विकास गर्ने काम पनि अघि बढाइयो ।

सन् २००५ मा कम्पनीले उत्पादन केन्द्र ताम्पोईबाट जोहोरकै पोन्टियानमा सार्‍यो । सन् २००८ मा खाद्य सुरक्षा र उत्पादनको गुणस्तर सुधार गर्ने उद्देश्यले अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसारका आईएसओ तथा ह्यासप प्रमाणपत्रसमेत प्राप्त गर्‍यो । 

उत्पादन बन्द हुनुको कारण

ली बिस्कुटको उत्पादन बन्द हुनुको कारण कम्पनीको तत्कालीन आर्थिक नोक्सानी मात्र नभई मातृसमूहको व्यावसायिक पुनर्संरचना रहेको समाचारमा उल्लेख छ । कम्पनीको मूल समूहले खाजा तथा बिस्कुट उत्पादनबाट बाहिरिएर रबर र पाम आयललगायत मुख्य व्यवसायमा ध्यान केन्द्रित गर्न खोजेको बताइएको छ ।

उत्पादन बन्द गर्ने निर्णयपछि सेप्टेम्बरदेखि नै आपूर्तिकर्ता र ग्राहकलाई जानकारी दिन थालिएको थियो । कारखानामा कामदार कटौतीको प्रक्रिया पनि अघि बढाइएको थियो । अक्टोबरको अन्त्यसम्म करिब ३०० कामदार कारखानामा बाँकी रहेर सरसफाइ तथा अन्य अन्तिम काममा संलग्न हुने चीन प्रेसलाई उद्धृत गर्दै सीएनएले जनाएको छ ।

कारखानामा रहेका बिस्कुटको मौज्दात बिक्री गर्न अन्तिम समयमा गोदाम खाली गर्ने बिक्री कार्यक्रमसमेत सञ्चालन गरिएको थियो । कम्पनीका उत्पादनको मौज्दात सकिएपछि ग्राहकले कारखानाबाटै बिस्कुट किन्न गरेको आग्रह पूरा गर्न नसकिएको व्यवस्थापनले जनाएको थियो । केही उत्पादन सुपरमार्केटको वेबसाइटमा भने अझै बिक्रीका लागि सूचीकृत थिए । 

ली बिस्कुट बन्द हुनु ली समूहअन्तर्गतको खाद्य उद्योग बन्द भएको पहिलो घटना भने होइन । यसअघि सन् २०२३ नोभेम्बरमा समूहले जोहोरकै स्कुदाईस्थित दशकौँ पुरानो ली पाइनएपल क्यानिङ उद्योग बन्द गरेको थियो । अनानासको जुस तथा अन्य उत्पादनसँग परिचित उक्त उद्योग बन्द हुँदा उपभोक्ताको ठूलो भीड अन्तिम मौज्दात किन्न पुगेको थियो ।

तीन वर्ष नपुग्दै अर्को पुरानो खाद्य उद्योग बन्द भएपछि मलेसिया र सिंगापुरका उपभोक्तामा पुराना उत्पादनप्रतिको सम्झना फेरि चर्चामा आएको छ । 

ली बिस्कुटको कथा एउटा कम्पनीको व्यावसायिक यात्राको अन्त्यमा मात्र सीमित छैन । सन् १९३४ मा सुरु भएको उद्योगले देश, बजार र पुस्ता पार गर्दै आफ्नो पहिचान बनाएको थियो । यसको उत्पादनसँग बाल्यकालका सम्झना जोडिएका उपभोक्ता छन् भने कारखानासँग रोजगारी र दैनिक जीवन जोडिएका कामदार तथा स्थानीय व्यवसायी छन् ।

अब पोन्टियानको कारखानामा बिस्कुट उत्पादन हुने छैन । तर पुस्तौँदेखि परिचित स्वाद र त्यससँग जोडिएका सम्झना उपभोक्ताका मनमा रहनेछन् । ९२ वर्षसम्म चलेको एउटा उद्योगको अन्त्यले स्थानीय अर्थतन्त्र र समुदायसँग जोडिएको व्यावसायिक संस्थाको महत्त्वसमेत स्मरण गराएको छ ।