X

काठमाडौं : बागलुङका विकास शर्मा अमेरिका बस्न थालेको १२ वर्ष भयो । अमेरिका पुगेयता उनले परिवारसँग दसैं मनाउन पाएका छैनन् । यता नेपालमा उनका बुवाआमा भने हरेक वर्ष छोरा फर्किने आशामा दसैं कुर्छन् । 

यो वर्ष पनि शर्माले दसैंमा घर आउने आशा देखाएका थिए । परिवारले छोरा फर्किने प्रतीक्षा गर्‍यो । तर दसैंको मुखैमा उनले घर आउन नसक्ने जानकारी दिए । ‘परदेश त दलदल रहेछ । यहाँ फसेपछि उम्किनै गाह्रो हुने रहेछ,’ उनी भन्छन्, मन त थियो नि, परिस्थितिले साथ दिँदैन । 

अमेरिकामा उनी अपार्टमेन्टमा सँगै बस्ने साथीभाइसँग दसैं मनाउँछन् । नेपालमा उनका बुवाआमाको दसैं भने छोराको प्रतीक्षामै बित्छ । यो नै परदेशमा रहेका धेरै नेपालीको साझा भोगाइ बनेको छ । 

पर्वतकी रोनिशा कार्कीले पनि दसैंमा टीका नलगाएको सात वर्ष भयो । पढाइका लागि क्यानडा पुगेकी उनी बुवाआमाबाट आशीर्वाद लिन पाएकी छैनन् । यसपालि पनि परिवारसँग दसैं मनाउन नपाउने भएपछि उनले क्यानडामै जमरा राखिन् । 

‘यो वर्षको दसैंमा पनि बुवाआमाको साथमा दसैं मनाउन नपाइने भयो,’ उनले जमरा राख्दै भनेकी छन्, ‘जहाँ भए पनि दसैं त मनाउनैपर्छ । तर, आफ्नो घर, आँगन र बुवाआमाभन्दा पर खासै खुसी हुँदैन ।’

विदेशमा रहेका छोराछोरी मात्र होइन, जिल्ला छाडेर सहर पुगेका सन्तान पनि दसैंमा घर फर्कन सकिरहेका छैनन् । बझाङका रमेश नेपालीले दसैंमा टीका लगाउन नपाएको चार वर्ष भयो । उनी भन्छन्, ‘एक हप्तामात्रै दसैं बिदा हुन्छ । घर जान–आउन मात्रै पाँच दिन लाग्छ, कतिबेला दसैं मनाउनु ?’

गाउँमा चाडको रौनक, घरमा प्रतीक्षा

दसैं नजिकिँदै गर्दा गाउँका घरआँगन सजिन थालेका छन् । कतै घर लिपपोत गरेर चिटिक्क पारिँदै छ, कतै पिङ हाल्ने तयारी हुँदै छ । खेतबारीमा पाक्न लागेको धान, बारीमा ढकमक्क फुलेका फूल र घरघरमा पाक्ने सेलरोटीको बासनाले गाउँलाई दसैंमय बनाउँछ । बालबालिकाको हाँसो र छिमेकीको आउजाउले चाडको रौनक थप्छ ।

तर यही रमाइलोका बीच धेरै घरका आँगन छोराछोरीको प्रतीक्षामा छन् । कोही पढाइ र रोजगारीका लागि सहरमा छन्, कोही खाडी मुलुक, मलेसिया, युरोप वा अन्य देशमा पसिना बगाइरहेका छन् । उनीहरूकै सम्झनामा गाउँका बुवाआमाको दसैं बित्ने गरेको छ ।

कुनै समय दसैं लाग्नासाथ घरका सबै सदस्य जुट्थे । अहिले धेरै गाउँमा त्यो दृश्य बदलिएको छ । छोराछोरी सहर वा परदेश पुगेपछि गाउँमा वृद्ध आमाबुवा मात्रै बस्ने परिवार बढेका छन् । कतिपय घरमा ताला लागेको छ भने कतिपयमा बुवाआमा सन्तान फर्किने आशामा घर कुरेर बसेका छन् । 

अनामनगरका महेश श्रेष्ठलाई पनि दसैंको चहलपहलले आफ्ना सन्तानको याद दिलाउँछ । उनकी एक छोरी अमेरिका र अर्का छोरा बेलायतमा छन् । चाडपर्वमा छिमेकीका घरमा चहलपहल देख्दा उनलाई आफ्ना सन्तानको अभाव खट्किन्छ ।

‘दसैंमा आउँछु’ भन्ने छोराछोरीको एउटा फोनले आमाबुवाको मनमा आशा जगाउँछ । तर बिदा नमिल्ने, टिकट महँगो पर्ने, कामको दबाब हुने वा आर्थिक अवस्था कमजोर हुने कारणले सबै सन्तान घर फर्कन सक्दैनन् । श्रेष्ठ भन्छन्, ‘घरमा टीका लगाउने छोराछोरी नभएपछि दसैंमा न्यास्रो लाग्छ ।’

कतिपय आमाबुवा भिडियो कलबाट टीका लगाएको दृश्य हेर्छन् । कतिपय मोबाइलको स्क्रिनमा परिवारको अनुहार हेरेर चित्त बुझाउँछन् । प्रविधिले टाढिएका परिवारलाई सम्पर्कमा राखे पनि सँगै बसेर चाड मनाउँदाको आत्मीयता त्यसले पूरा गर्न सक्दैन । 

बाध्यताका अनेक कारण

गाउँमा दसैंको तयारी भइरहँदा सहरमा रहेका छोराछोरीको दिनचर्या फरक हुन्छ । उनीहरूका लागि दसैं भनेको कार्यालयबाट बिदा मिलाउने, घर जाने टिकट खोज्ने, खर्चको हिसाब मिलाउने र परिवारका लागि उपहार किन्ने समय पनि हो । 

सहरमा पढिरहेका विद्यार्थीलाई परीक्षा र पढाइको चिन्ता हुन्छ । निजी क्षेत्रमा काम गर्नेहरूलाई बिदा नपाइने समस्या हुन्छ । दैनिक ज्यालादारी गरेर गुजारा चलाउनेका लागि केही दिन काम छाडेर गाउँ जानु पनि आर्थिक हिसाबले कठिन हुन सक्छ । तर गाउँ फर्कन पाउनेका लागि दसैंको यात्रा आफैंमा सम्झनायोग्य हुन्छ । बसपार्कमा देखिने भिड, हातमा झोला बोकेर घर फर्कने मानिस, लामो यात्रापछि गाउँको बाटो देख्दा पलाउने खुसी र घरको ढोकामा आमाबुवालाई देख्दाको क्षणले दसैंलाई विशेष बनाउँछ ।

सहरले रोजगारी, शिक्षा र अवसर दिएको छ । तर ती अवसरको खोजीमा गाउँबाट टाढिएका धेरै मानिसका लागि दसैं आफ्नो जरा सम्झने, पुराना सम्बन्ध नवीकरण गर्ने र परिवारसँग समय बिताउने अवसर पनि हो । परदेशमा रहेका सन्तानका लागि घर फर्कने चाहना हुँदाहुँदै पनि समय, खर्च र कामको बाध्यता तगारो बन्न सक्छ ।

बुढेसकालको एक्लोपन

गाउँबाट सहर र परदेशतर्फको बसाइँसराइ व्यक्तिगत निर्णयको विषय मात्र होइन । यो रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, पूर्वाधार र अवसरसँग जोडिएको सामाजिक परिवर्तन पनि हो ।

गाउँमा पर्याप्त अवसर नहुँदा धेरै युवा बाहिरिन बाध्य छन् । उनीहरूले पठाउने आम्दानीले परिवारको जीवनस्तर सुधार्न मद्दत गरे पनि परिवारसँग बिताउने समय भने घटेको छ । 

यसको असर बुढेसकालका आमाबुवाको दैनिक जीवनमा देखिन्छ । छोराछोरीको कमाइले घरखर्च धान्न र आवश्यकता पूरा गर्न सघाए पनि चाडपर्वमा उनीहरूको साथ नहुँदाको अभाव पैसाले पूर्ति गर्न सक्दैन । 

गाउँमा दसैंको रौनक छ, सहरमा अवसरको दौड छ र परदेशमा भविष्य बनाउने संघर्ष। यी तीनवटै ठाउँमा जीवनका आ–आफ्नै बाध्यता छन् । तर गाउँका धेरै आमाबुवाका लागि दसैंको खुसी छोराछोरी घर फर्किएपछि मात्र पूर्ण हुन्छ । 

जमरा उम्रिन्छ, घरआँगन सजिन्छन् र टीकाको तयारी हुन्छ । तर विकास शर्माका बुवाआमा, रोनिशाका परिवार र महेश श्रेष्ठजस्ता अभिभावकका लागि दसैंसँगै एउटा प्रश्न सधैं दोहोरिन्छ– यसपालि त छोराछोरी घर आउलान् कि !