तामाङ गाउँबस्तीमा जन्मदेखि घेवा (मृत्यु संस्कार)सम्मका संस्कारमा आवश्यक पर्ने टोटलाको फूल अर्थात् ‘कोकोमेन्दो’ खोज्ने ताम्बाहरू भेटिन छाडेका छन् । किरात बस्तीमा मुन्धुमी अनुष्ठानका लागि चाहिने सुगन्धित ‘काहुलो’ चिन्ने नछुङहरूको संख्या घट्दै गएको छ । उच्च हिमाली खर्कमा ‘बिख’ र ‘बिखुमा’को भेद छुट्याउन जान्ने गोठालाहरूको अनुभवजन्य ज्ञान पुस्तान्तरण हुन सकेको छैन । आँगनका तुलसीका मठ र कान्लाका चाबो कंक्रिटले पुरिँदै गएका छन् ।

आधुनिकीकरणका नाममा नेपाली समाजले गुमाउँदै गएको कुरा पुराना चालचलनमा मात्र सीमित छैन । संस्कृतिसँगै विकसित औषधीय वनस्पतिसम्बन्धी ज्ञान, परम्परागत सीप र आत्मनिर्भर जीवनशैलीका आधारसमेत कमजोर हुँदै गएका छन् ।

संस्कृति कमजोर हुँदा वनस्पति कसरी मासिन्छ ?

हाम्रो समाजमा संस्कृति र प्रकृतिको सम्बन्ध अन्योन्याश्रित छ । कुनै समुदायको मौलिक संस्कार बदलिँदा वा छोडिँदा त्यससँग जोडिएका वनस्पतिको प्रयोग, रोपण, संरक्षण र पुस्तान्तरणको अभ्यास पनि कमजोर हुन सक्छ । त्यसैले सांस्कृतिक परिवर्तनलाई जैविक विविधतामाथि पर्ने प्रभावबाट अलग राखेर हेर्न मिल्दैन ।

तामाङ समुदायमा ‘कोकोमेन्दो’ केवल फूल नभई पुर्खा, संस्कार र प्रकृतिबीचको सम्बन्धको प्रतीक पनि हो । टोटलाका विभिन्न भाग परम्परागत रूपमा औषधीय प्रयोजनमा प्रयोग हुँदै आएका छन् । तर परम्परागत प्रयोगको इतिहास हुनु र औषधीय प्रभाव वैज्ञानिक परीक्षणबाट प्रमाणित हुनु फरक कुरा हुन् ।

कृत्रिम फूलको प्रयोग बढ्दै जाँदा संस्कारका लागि टोटला खोज्ने, रोप्ने र संरक्षण गर्ने अभ्यास कमजोर हुन सक्छ । पूर्वी पहाडका किरात समुदायमा नछुङ र फेदाङ्माले विभिन्न अनुष्ठानमा वनस्पति प्रयोग गर्ने परम्परा छ । ‘काहुलो’ पनि कतिपय स्थानीय अभ्यासमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । यस्ता वनस्पतिसम्बन्धी ज्ञान समुदायको अनुभवका आधारमा अभिलेखीकरण गर्न आवश्यक छ । तिनको औषधीय गुणबारे निष्कर्ष निकाल्न सही वनस्पति पहिचान, रासायनिक विश्लेषण र वैज्ञानिक परीक्षण गर्नुपर्छ ।

खस–आर्य समुदायमा बाटोछेउ चौतारी बनाउने, वर–पीपल रोप्ने र तिनलाई सामाजिक तथा धार्मिक जीवनसँग जोड्ने चलन थियो । यी रुखले शीतल छाया, चराचुरुंगीको वासस्थान र सामुदायिक भेटघाटका लागि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्थे । सडक विस्तार, अव्यवस्थित निर्माण र सिमेन्टका आँगनले चौतारी, तुलसीका मठ र घरवरपरका उपयोगी वनस्पतिका लागि उपलब्ध ठाउँ घटाउँदै लगेका छन् ।

कतिपय समुदायमा ‘चाबो’ भनेर चिनिने वनस्पति घरेलु उपचारमा प्रयोग गरिन्छ । तर यसको सही वनस्पतिगत पहिचान र औषधीय प्रभावबारे थप अनुसन्धान आवश्यक छ । तराईका थारू समुदायमा गुरुवा र भर्राजस्ता परम्परागत उपचारकले विभिन्न वनस्पति प्रयोग गर्ने ज्ञान पुस्तौंदेखि जोगाउँदै आएका छन् । ‘सतवरिया’ र ‘हरैया’जस्ता स्थानीय नामले चिनिने वनस्पतिको पहिचान क्षेत्रअनुसार फरक हुन सक्ने भएकाले वैज्ञानिक पहिचान महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

कृषिमा रासायनिक विषादीको अत्यधिक प्रयोग, प्राकृतिक वासस्थानको विनाश र अव्यवस्थित संकलनले कतिपय उपयोगी वनस्पति जोखिममा परेका छन् । विभिन्न समुदायमा जाँड–रक्सी बनाउन प्रयोग हुने ‘मर्चा’ पनि रैथाने जैविक ज्ञानको उदाहरण हो । यसको निर्माणमा सूक्ष्म जीव, स्थानीय कच्चापदार्थ र पुस्तौंदेखि विकसित सीपको भूमिका हुन्छ । व्यावसायिक खमिरको प्रयोग बढ्दै जाँदा परम्परागत मर्चा बनाउने विधि र त्यससँग जोडिएको ज्ञान ओझेलमा पर्न सक्छ । यससँग सम्बन्धित वनस्पति, सूक्ष्म जीव र प्रयोग विधिबारे अभिलेखीकरण आवश्यक छ ।

परम्परागत औषधीय ज्ञान र वैज्ञानिक परीक्षण

पुर्खाले वनजंगलमा उपलब्ध वनस्पति, जडीबुटी र प्राकृतिक पदार्थको प्रयोगबाट रोगव्याधिको उपचार गर्ने क्रममा अनुभवमा आधारित ज्ञान विकास गरेका थिए । प्रयोग, परिणामको अवलोकन र पुस्तान्तरणबाट कतिपय उपचार पद्धति समुदायमा स्थापित भए । आज पनि यस्तो ज्ञान ग्रामीण जीवन, सांस्कृतिक पहिचान र औषधीय अनुसन्धानका लागि महत्त्वपूर्ण स्रोत हुन सक्छ ।

तर कुनै वनस्पति परम्परागत रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ भन्दैमा त्यसले सबै अवस्थामा रोग निको पार्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । कुनै वनस्पतिमा औषधीय सम्भावना देखिनु र त्यसबाट तयार गरिएको औषधि मानिसका लागि सुरक्षित तथा प्रभावकारी प्रमाणित हुनु पनि फरक कुरा हुन् । त्यसैले पुर्खाको अनुभवलाई वैज्ञानिक अध्ययनको आधार बनाउनुपर्छ ।

नेपालमा औषधीय वनस्पतिबारे अध्ययन गर्ने सरकारी निकायमध्ये वनस्पति विभाग महत्त्वपूर्ण छ । विभागले औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पतिको पहिचान, अभिलेखीकरण र अनुसन्धानमा काम गर्दै आएको छ । केही परम्परागत प्रयोग र औषधीय अनुसन्धानबीच समानता देखिए पनि सबै वनस्पति र उपचार विधिको प्रभावकारिता प्रमाणित भइसकेको छैन ।

सिंहदरबार वैद्यखानाजस्ता सरकारी आयुर्वेदिक औषधि उत्पादन गर्ने संस्थाले च्यवनप्राश, त्रिफला चूर्ण र तुलसी चियालगायत उत्पादन बनाउँदै आएका छन् । यसले वनस्पति तथा प्राकृतिक द्रव्यमा आधारित परम्परागत औषधि निर्माणको संस्थागत अभ्यास देखाउँछ । तर यहाँ उल्लेख गरिएका सबै वनस्पति त्यस्ता औषधिका कच्चापदार्थ हुन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । त्यसका लागि वैज्ञानिक पहिचान र प्रमाणित उत्पादन विवरण आवश्यक हुन्छ ।

परम्परागत ज्ञानको संरक्षण र वैज्ञानिक प्रमाणको खोज एक–अर्काका विरोधी होइनन् । पुर्खाको अनुभवमा आधारित उपचार पद्धतिको अभिलेखीकरण, वनस्पतिको पहिचान, औषधीय सम्भावनाको अनुसन्धान र जोखिमपूर्ण प्रयोगको नियन्त्रण सँगसँगै अघि बढाउनुपर्छ ।

गोठ र घरेलु शिल्पको पतन

कुनै जीवनशैली हराउँदा त्यससँग जोडिएको लामो अनुभव र ज्ञान पनि विलीन हुन सक्छ । यसको उदाहरण नेपालको गोठ तथा घरेलु शिल्प संस्कृतिमा देखिन्छ । उच्च पहाडी भेगका भेडा गोठालाहरूले जंगल र खर्कमा पाइने वनस्पति, तिनको उपयोग तथा सम्भावित विषाक्तताबारे अनुभवका आधारमा ज्ञान विकास गरेका थिए । ‘बिख’ र ‘बिखुमा’ भनेर चिनिने वनस्पतिबीचको भेद छुट्याउने ज्ञान पनि कतिपय स्थानीय परम्परामा पाइन्छ । यी नामले कुन प्रजातिलाई जनाउँछन् भन्ने पहिचान नगरी तिनको विषाक्तता वा उपचारमा प्रयोगबारे निश्चित निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । नयाँ पुस्ताले भेडापालन छाड्दै जाँदा खर्कमा विकसित यस्तो ज्ञान हराउने जोखिम बढेको छ ।

भेडापालन घट्नु, ऊन उत्पादन कम हुनु र बजारिया कपडाको पहुँच बढ्नुले परम्परागत बुनाइमा प्रभाव पारेको छ । गुरुङ, मगर, शेर्पा र खस समुदायमा विभिन्न रूपमा प्रचलित ‘राडी–पाखी’, ‘लुंगी’ र बाक्ला ऊनी कपडा बुन्ने सीपलाई बजारिया कृत्रिम रेसाका कपडाले चुनौती दिएका छन् । यसले परम्परागत तान, धागो तयार गर्ने प्रविधि र स्थानीय सामग्रीको उपयोगसँग जोडिएको ज्ञान कमजोर बनाएको छ ।

तराई र मध्यपहाडका कतिपय क्षेत्रमा कपास खेती घट्दै जाँदा चर्खाबाट धागो कात्ने र हातेतानमा कपडा बुन्ने परम्परा पनि कमजोर भएको छ । बाँस र निगालोबाट डोको, डालो, मान्द्रो, भकारी र पेरुंगो बनाउने सीपले प्लास्टिकका सामग्रीसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपरेको छ । चोयाबाट उपयोगी र टिकाउ सामग्री बनाउने सीपले उचित श्रममूल्य नपाउँदा नयाँ पुस्तामा यसको आकर्षण घट्दै गएको छ ।

कुमालेले माटो मुछेर घैंटो, हाँडी र पाला बनाउने परम्परागत प्रविधिलाई धातु तथा प्लास्टिकका भाँडाको विस्तारले चुनौती दिएको छ । माटाका भाँडाको उपयोगिता तिनको बनोट र प्रयोगमा निर्भर हुन्छ । तिनलाई सबै अवस्थामा आधुनिक भाँडाभन्दा स्वस्थकर भन्न मिल्दैन । यद्यपि माटाका भाँडा बनाउने सीप र स्थानीय उत्पादनको सांस्कृतिक महत्त्व संरक्षण गर्न आवश्यक छ ।

गाउँघरमा हाड भाँचिँदा बाँसका कप्टेरा लगाएर अंग स्थिर बनाउने र विभिन्न वनस्पति प्रयोग गर्ने परम्परागत उपचार पद्धति पनि कतिपय ठाउँमा पाइन्थ्यो । ‘हाडजोरा’ वा ‘हडचुर’ भनेर चिनिने वनस्पतिसम्बन्धी ज्ञान स्थानीय उपचार परम्पराको हिस्सा हो । यस्ता अभ्यासको ऐतिहासिक महत्त्व अभिलेखित गर्नुपर्छ, तर गम्भीर चोटपटकमा आधुनिक चिकित्सकीय परीक्षण र उपचारको विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गर्नुहुँदैन ।

रैथाने नश्लको क्षयीकरण

आधुनिकीकरणको प्रभाव वनस्पतिमा मात्र सीमित छैन । स्थानीय पशुपन्छीका नश्ल र तिनलाई पाल्ने परम्परागत प्रणालीमा पनि परिवर्तन आएको छ । पूर्वी पहाडका कतिपय समुदायमा पालिने स्थानीय सुँगुर, लुइँचे र साकिनी कुखुरा स्थानीय हावापानी, आहार र पालन प्रणालीसँग अनुकूलित हुँदै आएका छन् । व्यावसायिक रूपमा पालिने विदेशी वा उन्नत जातका पशुपन्छीको विस्तारले स्थानीय नश्ल संरक्षणमा चुनौती सिर्जना गर्न सक्छ । तर कुनै नश्ल लोपोन्मुख भएको निष्कर्ष निकाल्न जनसंख्या, प्रजनन र आनुवंशिक विविधतासम्बन्धी तथ्यांक आवश्यक हुन्छ ।

सुदूरपश्चिमको अछामी नौमुठे गाई तथा पोखरेली लमे र पार्के भैंसीजस्ता स्थानीय पशुजन्य सम्पदाको संरक्षणमा पनि ध्यान दिनुपर्छ । यस्ता नश्लको महत्त्व दूध वा मासु उत्पादनमा मात्र सीमित हुँदैन । स्थानीय हावापानीसँग अनुकूलन, पालनसम्बन्धी अनुभव, आनुवंशिक विविधता र खाद्य प्रणालीको निरन्तरतासँग पनि तिनको सम्बन्ध हुन्छ ।

रैथाने पशुपन्छीको संरक्षण गर्नु सबै आधुनिक नश्ल वा प्रविधि अस्वीकार गर्नु होइन । स्थानीय नश्लको उपयोगिता पहिचान गर्दै वैज्ञानिक प्रजनन, उचित पालन र जैविक विविधताको संरक्षणलाई सँगसँगै अघि बढाउनु हो । स्थानीय नश्ल गुम्दै जानु भनेको भविष्यमा उपयोगी हुन सक्ने आनुवंशिक स्रोत र खाद्य प्रणालीका विकल्प कमजोर हुनु पनि हो ।

आधुनिक हुनुको अर्थ आफ्ना सबै रैथाने आधार भत्काउनु होइन । कुनै संस्कृति कमजोर हुँदा त्यससँग जोडिएको वनस्पतिको संरक्षण, उपयोगसम्बन्धी ज्ञान र समुदायको स्वावलम्बी अर्थतन्त्रसमेत प्रभावित हुन सक्छन् । वनविनाश, बजारको दबाब, जलवायु परिवर्तन र अव्यवस्थित विकासले समस्या थप जटिल बनाएका छन् ।

परम्परागत औषधीय ज्ञान र रैथाने सीपको संरक्षण गर्नुको अर्थ आधुनिक चिकित्सा र प्रविधिको उपयोग नगर्नु होइन । उपयोगी परम्परागत ज्ञानलाई प्रमाणका आधारमा अध्ययन गर्नु, जोखिमबारे सचेत रहनु र आवश्यकताअनुसार आधुनिक प्रविधिसँग समन्वय गर्नु हो । आधुनिक चिकित्सा आवश्यक पर्ने अवस्थामा त्यसको उपयोग गर्नुपर्छ । परम्परागत ज्ञानलाई अन्धविश्वास भनेर पन्छाउनुको सट्टा अध्ययन, अभिलेखीकरण र संरक्षण गर्नुपर्छ । वनस्पति र जडीबुटी जोगाउनु विगतको सम्झना सुरक्षित गर्नु मात्र होइन, भावी पुस्ताले पनि तिनको पहिचान, उपयोग र सम्भावित लाभबारे अध्ययन गर्न पाउने आधार जोगाउनु हो । 

(रैथाने बाली संरक्षण अभियानमा क्रियाशील आचार्यको लेख राससबाट लिइएको हो ।)