नेपालको हिन्दु समाजमा कसैको मृत्यु भएपछि क्रियापुत्री, आफन्त र परिवारजनले गरुड पुराण सुन्ने चलन छ । यसलाई मृतकको आत्मालाई मार्गदर्शन गर्ने धार्मिक कर्मका रूपमा बुझिन्छ । तर यसको भूमिका त्यतिमा मात्र सीमित छैन । शोकमा रहेका परिवारलाई मृत्यु, कर्म र जीवनको अनित्यता बुझाउन तथा परिवार र समुदायलाई निश्चित संस्कारमा जोड्न पनि यसले भूमिका खेल्छ ।

गरुड पुराण विष्णु र उनका वाहन गरुडबीचको संवादका रूपमा रचिएको पुराण हो । यसमा कर्मफल, मृत्युपछिको आत्माको यात्रा, नरकको वर्णन र मृत्युसंस्कारसम्बन्धी विषय समेटिएका छन् । मृत्यु भएपछि आत्मा केही समय घरमै रहन्छ र परिवारका गतिविधि अनुभव गर्न सक्छ भन्ने धार्मिक विश्वास छ । यस अवधिमा गरुड पुराण सुन्दा आत्माले आफ्नो अवस्था बुझेर अगाडिको यात्रा सहज बनाउँछ भन्ने मान्यता पाइन्छ । तर शास्त्रमा उल्लेख भएका विधान र नेपाली समाजमा गरिने अभ्यासबीच अन्तर देखिन्छ । गरुड पुराणमा आशौच, दान, श्राद्ध र सपिण्डीकरणजस्ता संस्कारको चर्चा छ । तर क्रियापुत्रीले कसरी बस्ने, कति समय सुन्ने र दैनिक पाठको तालिका कस्तो हुने भन्ने विषयमा व्यवहारलाई निर्देशित गर्ने विस्तृत व्यवस्था स्पष्ट छैन । यी कुरा धेरै हदसम्म स्थानीय चलन र पुरोहितको निर्णयमा निर्भर देखिन्छन् ।

परम्परा र बदलिँदो व्यवहार

व्यवहारमा कतिपय परिवारमा पुरोहितले दैनिक एक–दुई घण्टा गरुड पुराण पढ्छन् । पूरै ग्रन्थको सट्टा प्रेतकल्प, नरक वर्णन र सपिण्डीकरणसँग सम्बन्धित अंश पढ्ने चलन पनि छ । कतिपय गाउँघरमा पुरोहित उपलब्ध नहुँदा वा खर्च धान्न कठिन हुँदा परिवारका ज्येष्ठ सदस्यले नेपाली अनुवाद पढेर सुनाउँछन् । केही परिवारमा भने पाठ सुन्ने काम औपचारिकतामा सीमित भएको देखिन्छ । पुरोहितलाई निश्चित रकम दिने, केही समय बस्ने र त्यसपछि आफ्नै काममा फर्किने प्रवृत्ति पनि छ ।

गरुड पुराण सुन्नुको अर्को पक्ष शोक व्यवस्थापन हो । मृत्युले परिवारका सदस्यलाई भावनात्मक रूपमा प्रभावित पार्छ । आशौचको अवधिमा सामाजिक भेटघाट र दैनिक गतिविधिमा बन्देज लाग्दा परिवारको जीवन असामान्य बन्छ । यस्तो अवस्थामा नियमित पाठले शोकको समयलाई निश्चित संरचना दिन्छ । मृतकको जीवन सम्झिने, परिवारसँगै बस्ने र धार्मिक विधिमार्फत बिदाइ गर्ने अवसर पनि मिल्छ ।

यद्यपि पाठ सुन्ने क्रममा सान्त्वना मात्र प्राप्त हुन्छ भन्ने छैन । परिवारमा खर्च, कर्मकाण्डको अवधि र पुरोहित छनोटजस्ता विषयमा विवाद हुन सक्छन् । क्रियापुत्रीले आफन्तलाई व्यवस्थापन गर्ने, सामग्री जुटाउने र अन्य जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्ने भएकाले पाठमा ध्यान दिनसमेत कठिन हुन सक्छ । शास्त्रीय आदर्शमा श्रद्धापूर्वक सुन्ने व्यक्तिका रूपमा चित्रित क्रियापुत्री व्यवहारमा कर्मकाण्ड व्यवस्थापन गर्ने मुख्य जिम्मेवार व्यक्ति पनि हुन्छ ।

स्थानीय परम्पराको प्रभाव

नेपालका विभिन्न समुदायमा मृत्यु संस्कारका अभ्यास फरक छन् । बोटे समुदायको पानी किन्ने कर्मकाण्डमा क्रियापुत्रीमार्फत मृतकको आत्मासँग सम्बन्ध स्थापित भएको विश्वास गरिन्छ । यस्तो स्थानीय अभ्यास र गरुड पुराणमा वर्णित मृत्युपछिको यात्राको व्याख्या एउटै ढाँचामा समेटिँदैन । यसले जाति, क्षेत्र र समुदायअनुसार मृत्यु संस्कारको अर्थ र अभ्यास फरक हुन सक्ने देखाउँछ ।

शास्त्रले कर्मकाण्डको विधि र समयलाई महत्त्व दिएको भए पनि व्यवहारमा परिवारको आर्थिक अवस्था, स्थानीय परम्परा र पुरोहितको निर्णयअनुसार पाठको अवधि तथा स्वरूप परिवर्तन हुन्छ । सहरी क्षेत्रमा आफन्त टाढा बस्ने वा विदेशमा हुने भएकाले सामूहिक सहभागिता पनि घट्दै गएको छ । कतिपय परिवारमा पाठ सुन्ने कोठामा थोरै व्यक्ति मात्र उपस्थित हुन्छन् ।
यसबाट गरुड पुराणको धार्मिक महत्त्व समाप्त भएको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । बरु यसको अभ्यास शास्त्रीय मान्यता र सामाजिक यथार्थबीच निरन्तर समायोजन भइरहेको बुझ्न सकिन्छ । कतिपयले श्रद्धापूर्वक पाठ सुन्छन् भने कतिपयले सामाजिक दबाब वा परम्परा निरन्तरता दिनका लागि सहभागी हुन्छन् ।

गरुड पुराणको अध्ययनबाट एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ– यसले मृत्युसंस्कारलाई धार्मिक आधार दिन्छ, तर त्यसको कार्यान्वयनका सबै पक्ष आफैंले निर्धारण गर्दैन । स्थानीय विश्वास, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक परिस्थितिले यसको स्वरूप तय गर्छन् । मृतकको आत्माले पाठबाट मार्गदर्शन पाउँछ कि पाउँदैन भन्ने प्रश्न आस्थासँग सम्बन्धित छ । तर पाठका क्रममा परिवारजन एकै ठाउँमा भेला हुनु, दुःख बाँड्नु र मृतकलाई बिदाइ गर्नु यसको सामाजिक पक्ष हो ।

गरुड पुराणलाई बुझ्न पुस्तकमा लेखिएका विधान मात्र हेरेर पुग्दैन । त्यसलाई सुन्ने परिवार, क्रियापुत्रीको जिम्मेवारी र समुदायका अभ्यास पनि बुझ्नुपर्छ । 

मृत्यु संस्कारको केन्द्रमा पुस्तक मात्र हुँदैन, मृतकलाई सम्झँदै शोक सामना गर्ने र एक–अर्कालाई साथ दिने मानिसहरू पनि हुन्छन् । गरुड पुराणले त्यही प्रक्रियालाई धार्मिक ढाँचा प्रदान गर्छ ।