काठमाडौं : अविरल झरीबिच पनि बिहीबार नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको परिसरले सांस्कृतिक डबलीको झल्को दिन्थ्यो । वसन्तपुरको इन्द्रजात्राको चहलपहल र नाचलाई प्रज्ञा–प्रतिष्ठानले आफ्नै आँगनमा उतार्दै ‘इन्द्रजात्रा: शारदीय पर्व’ कार्यक्रम भव्यताका साथ सम्पन्न गरेको थियो । 

‘कथा डबली–१’ अन्तर्गत आयोजित सहरको कथा सुन्ने यस विशेष उत्सवमा उपस्थितहरू शताब्दीऔं पुराना नेवारी सांस्कृतिक कथा र मिथकमा प्रवेश गरे । प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको सभाकक्षमा जात्राकै वास्तविक सांगीतिक र जीवन्त दृश्य प्रस्तुत भइरहेको थियो ।

जब वज्रकला कुञ्जका कलाकारहरू मञ्चमा धाँ बाजा, भुस्याः (झ्याली) र बाँसुरीको तालमा प्रवेश गरे, तब वातावरणमा जात्राको रौनक छायो । राता रंगीन पहिरन, डरलाग्दा मुकुट लगाएका लाखेहरूको उफ्राइले दर्शक मन्त्रमुग्ध भए । कार्यक्रममा प्रस्तुत कुमारी नाचले उपस्थित दर्शकलाई उपत्यकाको जीवन्त सांस्कृतिक संसारमा प्रवेश गराएको थियो । 

कार्यक्रमको मुख्य आकर्षण बने– नेपालभाषा एकेडेमीका चान्सलर मल्ल के. सुन्दर । उनले इन्द्रजात्रा, लाखे नाच, मयजु–कुमारीका मिथक, ऐतिहासिक कथा एवं तिनका असाध्यै गहिरा सांस्कृतिक महत्वमाथि जीवन्त प्रकाश पारे । ‘मिथले भन्छन्– इन्द्र देवराज हुन् । तर, उनले नेपालमण्डलमा आएर निर्वाह गरेको आचरण प्रचलित सामाजिक मर्यादको उल्लंघन हो । स्वर्गका अधिपत्य इन्द्र पनि सजाँयको भागि हुनु पर्दाेरहेछ,’ उनले भने, ‘अनेक आयाम छन्, थुप्रै लोक आख्यान र परम्परा छन् येँयाः इन्द्रजात्राको । यो पर्व सबै धर्म, सम्प्रदाय, जात, जातिको साझा जीवन्त सभ्यता हो अनि रैथानेहरुका गौरव गाथा हो ।’

उनको ओझपूर्ण र कथात्मक शैलीमा वाचन गरिएको इन्द्रजात्राको कथाले श्रोतालाई प्राचीन नेवारी लोककथाको कालखण्डमा पुर्‍यायो । ‘मञ्चमा उनी बोल्दै गर्दा लाग्थ्यो, वर्षाका देवता इन्द्र र बन्दी बनाइएका उनकै कथा जीवन्त भएर डबली वरिपरि घुमिरहेका छन्,’ कार्यक्रमका श्रोता कवि स्नेह सायमी भन्दै थिए । 

कार्यक्रममा बोल्दै प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका ‘काव्य, संस्कृति र डिजिटलाइजेसन’ विभाग प्रमुख दीपक सापकोटाले उपत्यकाका जात्रा र पर्वहरूको ऐतिहासिक तथा सामाजिक महत्वमाथि प्रकाश पारेका थिए । उनले हाम्रा जात्राहरू समुदाय जोड्ने बलिया सांस्कृतिक धागो भएको बताए । ‘जात्राहरू जीवनमय भएकै कारण सहरहरू जीवन्त छन् । जात्रा चलायमान छन्, मानौं– यी अद्भुत प्राणले बाँचेका छन् । मानव जीवनजस्तै जात्राहरूको पनि आफ्नै धुन छ,’ दीपक सापकोटाले भने, ‘काठमाडौं उपत्यका भन्नु नै लोकाख्यान, जात्रा र उत्सवहरू हो । उपत्यकालाई जिउँदो राख्ने एक भव्य पक्ष हो– सानदार सांस्कृतिक वैभव अर्थात् जात्रा, नाच, भोज र संगीत । जात्राहरू पुरातन क्यालेन्डरमा दोहोरिइरहने केवल पर्व होइनन्, प्रत्येक वर्ष नयाँ जीवन पाइरहने र स्मृतिमा पु¥याइरहने जीवन्त सम्पदा हुन्, हाम्रो जीवनका अभिन्न हिस्सा हुन् र हन्– ऋतुमा आधारित अनुष्ठान, जसको आफ्नै जीवनचक्र छ ।’ 

आधुनिकताको भीडमा हराउँदै गएका हाम्रा मौलिक संस्कृति र पर्वलाई कथा र कलाको माध्यमबाट पुनर्जीवित गर्न नेपालका विभिन्न सहर, गाउँमा ‘कथा डबली’ निरन्तर आयोजना गर्ने प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको ‘काव्य, संस्कृति र डिजिटलाइजेसन’ विभागले जनाएको छ ।