ज्येष्ठ नागरिकको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस हरेक वर्ष अक्टोबर १ मा मनाइन्छ । संयुक्त राष्ट्रसंघद्वारा स्थापित यस दिवसले बढ्दो वृद्ध जनसंख्यासँग सम्बन्धित अवसर र चुनौतीलाई आत्मसात् गर्नुका साथै सबै उमेर समूहका मानिसका लागि अनुकूल समाजको विकासलाई प्रवर्धन गर्दछ । सन् २०२६ को लागि यसको आधिकारिक नारा ‘दीर्घायुको युग : लामो जीवनका लागि प्रणालीको पुनर्विचार’ रहेको छ । संयुक्त राष्ट्रसंघद्वारा तय गरिएको यस नाराका मुख्य तीनवटा आयाम छन् । पहिलो, ज्येष्ठ नागरिकका लागि स्वास्थ्य सेवा, दीर्घकालीन स्याहार र सामाजिक सुरक्षा प्रणालीलाई सुदृढ र पहुँचयोग्य बनाउने । दोस्रो, मानिसको औसत आयु बढ्दै जाँदा श्रम बजार, निवृत्तिभरण योजना र नीतिगत व्यवस्थालाई नयाँ ढंगले समायोजन गर्ने । र तेस्रो, ज्येष्ठ नागरिकलाई समाजमा केवल आश्रितका रूपमा नहेरी उनीहरूको अनुभव र योगदानको कदर गर्दै सक्रिय तथा सम्मानजनक जीवनयापनको वातावरण निर्माण गर्ने ।
नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार ६० वर्ष वा सोभन्दा माथिका ज्येष्ठ नागरिकको जनसंख्या २९ लाख ७७ हजार ३१८ रहेको छ, जुन कुल जनसंख्याको १०.२१ प्रतिशत हो । २०६८ को जनगणनामा यो अनुपात ८.१३ प्रतिशत मात्र थियो । नेपालमा अन्य उमेर समूहको तुलनामा ज्येष्ठ नागरिकको जनसंख्या वृद्धिदर (वार्षिक करिब ३.२९ प्रतिशत) उच्च छ । औसत आयुमा भएको वृद्धि (हाल करिब ७१.३ वर्ष) र प्रजनन दरमा आएको कमीका कारण देशमा ज्येष्ठ नागरिकको अनुपात निरन्तर बढ्दै गएको छ ।
अमेरिकी राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगनले अगस्ट २१ लाई राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवसका रूपमा घोषणापत्रमा हस्ताक्षर गरेपछि सन् १९८८ मा यसको सुरुआत भएको थियो । उनले नागरिकलाई वृद्ध अमेरिकीको उपलब्धि र आवश्यकतालाई पहिचान गर्न र सम्मान गर्न आग्रह गरे । त्यसको दुई वर्षपछि, डिसेम्बर १९९० मा, संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले व्यापक र विश्वव्यापी रूपमा मनाइने अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवस स्थापना गर्यो, जुन प्रत्येक वर्ष अक्टोबर १ मा मनाइन्छ । जब मानिसहरूले विश्व ज्येष्ठ नागरिक दिवसको कुरा गर्छन्, तिनीहरू सामान्यतया संयुक्त राष्ट्रसंघद्वारा मान्यता प्राप्त अक्टोबर १ को दिनलाई जनाउँछन्, यद्यपि यी दुई दिन छुट्टाछुट्टै उत्पत्ति भएका थिए ।
ज्येष्ठ नागरिक दिवसको महत्त्व केवल प्रतीकात्मकताभन्दा धेरै पर जान्छ । यो परिवार, रोजगारदाता र स्वास्थ्य संस्थाका लागि वृद्धवृद्धाको स्वास्थ्य जाँच गर्ने एउटा संरचित अवसर हो, जसमध्ये धेरैले आफ्नो संघर्षको आवाज नउठाई दीर्घकालीन रोग, एक्लोपन वा कम गतिशीलतालाई चुपचाप व्यवस्थापन गरिरहेका हुन्छन् । द्रुत गतिमा बढ्दा सहरमा, जहाँ वयस्क बालबालिका प्रायः लामो समय काम गर्छन् वा यात्रा गर्छन्, वृद्ध आमाबाबुले दिनको ठुलो भाग एक्लै बिताउनुपर्ने हुन्छ । यसले गर्दा नियमित औषधि छुट्ने, रोगको ढिलो निदान हुने र सामाजिक अलगावको जोखिम बढ्छ ।
बुढ्यौली भनेको व्यवस्थापन गर्ने बोझ होइन, बरु सम्मानका साथ समर्थन गर्ने जीवनको चरण हो । यसले धेरै ज्येष्ठ नागरिकले अन्यथा अनिश्चित कालसम्म स्थगित गर्ने किसिमको निवारक स्वास्थ्य परीक्षणको तालिका बनाउने र हेरचाह योजना, गतिशीलता समर्थन तथा दीर्घकालीन स्वास्थ्य लक्ष्यहरूको बारेमा परिवारभित्रै इमानदार कुराकानी गर्ने प्राकृतिक अवसर सिर्जना गर्दछ ।
जनसंख्याको वृद्ध अवस्था केवल औसत आयुमा हुने वृद्धिका कारण मात्र सिर्जना हुने होइन । २१औं शताब्दी अघि बढ्दै जाँदा अधिकांश देशमा जन्मदरमा कमी आउनेछ र शताब्दीको अन्त्यसम्ममा युवाको तुलनामा वृद्धको संख्या बढी हुनेछ । तसर्थ, वर्तमान तथा भविष्यको समाज र अर्थतन्त्रमा वृद्ध व्यक्तिहरूले खेल्न सक्ने भूमिकालाई स्वीकार गर्नु महत्त्वपूर्ण छ, साथै, संस्थाहरूले उनीहरूलाई परिवार र समुदायमा पूर्ण रूपमा योगदान पुर्याउन सक्षम बनाउनु आवश्यक छ । यो अवस्था तब मात्र सम्भव हुनेछ जब हामी वृद्ध व्यक्तिहरूलाई पनि अन्य वयस्कहरूमा जस्तै क्षमता भएका व्यक्तिका रूपमा स्वीकार गर्न थाल्नेछौं ।
मानव जीवनमा बुढेसकाल सामान्य जीवनचक्रको अन्तिम चरण हो । जीवविज्ञान, जनसांख्यिकी, रोजगारी तथा अवकाश र समाजशास्त्रका दृष्टिकोणबाट बुढेसकालको परिभाषामा एकरूपता पाइँदैन । तथापि, तथ्यांकीय र सार्वजनिक प्रशासनका लागि बुढेसकाललाई प्रायः ६० वा ६५ वर्ष वा सोभन्दा बढी उमेरको अवस्थाका रूपमा परिभाषित गरिन्छ । वृद्धावस्थाका दुईवटा पाटा छन् ः एकातिर यो व्यक्तिको जीवन–प्रक्रियाको अन्तिम चरण हो भने अर्कोतिर यो जनसंख्याको सबैभन्दा ज्येष्ठ सदस्यहरू समेटिएको एउटा उमेर समूह वा पुस्ता हो ।
विभिन्न समाजमा कुन उमेरलाई ‘वृद्ध’ मान्ने भन्नेबारे कुनै सर्वस्वीकार्य मापदण्ड छैन । समाजले कुन उमेरलाई वृद्धावस्था मान्छ र सोही उमेरका व्यक्तिले आफूलाई वृद्ध मान्छन् कि मान्दैनन् भन्नेमा प्रायः भिन्नता पाइन्छ । यसबाहेक, बुढ्यौलीको अन्तर्निहित जैविक कारणबारे जीवविज्ञबीच पनि एकमत छैन । यद्यपि, समकालीन पश्चिमी देशमा प्रायः ६० वा ६५ वर्षको उमेरलाई अवकाशका लागि योग्य मानिन्छ । तापनि धेरै देशहरूमा ४० को दशकको मध्यदेखि ७० को दशकसम्मको उमेरलाई वृद्धावस्थाको सुरुवात मान्ने चलन छ ।
लामो आयु वरदान हो वा बोझ, यो पूर्णतया ‘हेल्थस्प्यान’ (राम्रो स्वास्थ्यमा बिताइएको समय) र ‘लाइफस्प्यान’ (कुल बाँचेको समय)बीचको अनुपात तथा वृद्ध जनसंख्यालाई सहयोग गर्न समाजको तयारीमा निर्भर गर्दछ । दीर्घायु आफैंमा निरपेक्ष अवस्था होइन । जब लामो आयुसँगै स्वास्थ्य, सम्मान र आर्थिक सुरक्षा हुन्छ, तब यो वरदान बन्छ । तर जब चिकित्सा विज्ञानले जीवनको गुणस्तर बढाउनुको सट्टा केवल मृत्यु प्रक्रियालाई लम्ब्याउँछ, तब यो बोझ बन्न पुग्छ । अन्ततः, आधुनिक दीर्घायु अनुसन्धानको ध्यान जीवनमा वर्षहरू थप्ने कुराबाट हटेर वर्षहरूमा गुणस्तरीय जीवन थप्ने कुरामा केन्द्रित हुनुपर्छ ।
मुख्य निर्धारकका आधारमा हेर्दा, यदि निवारक स्वास्थ्य सेवा र पेन्सनमार्फत सामाजिक सुरक्षा पुर्याउन सकियो भने दीर्घायु वरदानमा रूपान्तरण हुन्छ । तर, सामाजिक एक्लोपन र गरिबीको अवस्थामा यो उपेक्षा र आर्थिक संकट को जोखिम बढाउने बोझ बन्न पुग्छ ।
यदि उमेर ढल्किँदा पनि शरीर र मन स्वस्थ रहन सक्यो भने निरोगी शरीर ठुलो उपहार हो । जीवनभर बटुलेको अनुभव र ज्ञानलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याएर समाजलाई मार्गदर्शन गर्ने अवसर मिल्छ । लामो आयुले मानवीय पुँजी र संस्थागत स्मृतिलाई जोगाइराख्छ । नाति–नातिनाको मुस्कान हेर्न पाउनु र पारिवारिक निरन्तरता कायम राख्नु अतुलनीय आनन्दको विषय हो । स्वस्थ वृद्धवृद्धाहरूले ‘सिल्भर इकोनोमी’ र परिवारमा अनौपचारिक हेरचाहमार्फत अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्याउँछन् । आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर र सम्मानित भई बाँच्न पाउँदा दीर्घायु वरदान साबित हुन्छ ।
दोस्रो पक्ष, जब उमेरसँगै शरीरले साथ छाड्छ वा अल्जाइमर्सजस्ता जटिल रोगले घेर्छन्, तब जीवन आफैंका लागि बोझ महसुस हुन थाल्छ । लामो समय बाँच्नुको अर्थ स्वतः स्वस्थ रहनु होइन, ‘हेल्थस्प्यान’ र ‘लाइफस्प्यान’ बीचको खाडलले गर्दा नै लामो आयु अभिशाप बन्ने गर्छ । आधुनिक जीवनशैलीका कारण सन्तान टाढा हुने र परिवारभित्रै उपेक्षित हुनुपर्दा लामो आयु मानसिक यातना बन्छ । जीवनयापनका लागि दैनिक अरूको भर पर्नुपर्ने अवस्थामा आर्थिक अभावले जीवन कष्टकर बनाउँछ । यदि सेवानिवृत्त व्यक्ति र सक्रिय श्रमशक्तिबीचको अनुपात असन्तुलित भयो भने, यसले पेन्सन प्रणाली र सार्वजनिक स्वास्थ्य पूर्वाधारमा अत्यधिक भार थप्छ ।
वास्तवमा उमेर भनेको एउटा संख्या मात्र होइन, यो एउटा दृष्टिकोण वा बुझाइ हो । अधिकांश स्वस्थ वयस्कहरू आफ्नो वास्तविक उमेरभन्दा १० देखि २० वर्ष कान्छो महसुस गर्छन् । यदि तपाईं पूर्ण रूपमा तन्दुरुस्त हुनुहुन्छ भने उमेरका अंकहरूको कुनै अर्थ रहँदैन । मनैदेखि युवा रहनुपर्छ र उमेरका कारण अरूले भन्ने कुराको वास्ता नगरी परिपक्व जीवनको आनन्द लिनुपर्छ ।
वृद्ध हुनु जीवनचक्रको एक स्वाभाविक हिस्सा हो । यस विषयमा चिन्ता लिनुको सट्टा, सांसारिक जिम्मेवारीबाट पाइने स्वतन्त्रता जस्ता सकारात्मक पक्षलाई हेर्नु उचित हुन्छ । आफूले समय अभावले गर्न नपाएका काम गर्न थाल्नुपर्छ, स्वास्थ्यको ख्याल राख्नुपर्छ र जीवनको आनन्द लिनुपर्छ ।
पूर्वीय दर्शनमा ‘जिजीविषुः शरदः शतम्’ अर्थात् सय वर्षसम्म बाँच्ने इच्छा गरियोस् भनिएको छ, तर त्यसका साथमा ‘अतुराः’ अर्थात् निरोगी भएर बाँच्ने सर्त जोडिएको छ । वर्षहरू गनेर मात्र जीवित रहनु दीर्घायुको सफलता होइन । यदि लामो आयुसँगै जीवनको गुणस्तर, स्वास्थ्य, सम्मान र माया पाइन्छ भने दीर्घायु वरदान हो । अन्यथा रोग, गरिबी र उपेक्षाका बीच लम्बिने जीवन अभिशाप बन्न पुग्छ ।
(लेखक डा. कार्की सामाजिक तथा स्वास्थ्य विषयमा अध्ययन–अनुसन्धान र लेखन गर्दै आएका छन् ।)
.jpg)
