राजविराज : सप्तकोशीको भेलमा जोखिम छ, त्यही भेलमा  श्याम मण्डलको रोजगारी पनि । बाढीले बगाएर ल्याएको दाउरा संकलन गर्न उनी डुंगा लिएर नदीमा पस्छन् । बगेर आएका काठ खोज्छन्, डुंगामा तान्छन्, किनारमा ल्याउँछन् र बिक्री गर्छन् । हनुमाननगर कंकालिनी नगरपालिका–१२ का ५० वर्षीय मण्डलका लागि नदीको जोखिमसँगै यही दाउरा आम्दानीको स्रोत बनेको छ ।

नदीबाट संकलित दाउरा बिक्री गरेर मण्डलजस्तै यहाँका डेढ सयभन्दा बढी मानिसले आम्दानी गर्दै आएका छन् । असारदेखि भदौसम्म करिब तीन महिना चल्ने यो काम उनीहरूका लागि मौसमी रोजगारीको माध्यम बनेको छ । श्यामसँगै दाउरा संकलन गर्ने पृथ्वी मुखियाका अनुसार यो अवधिमा एक जनाले औसतमा करिब २ लाख ५० हजार रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्ने गरेका छन् ।

एउटा डुंगामा दुई जना श्रमिक मिलेर दाउरा संकलन गर्छन् । बाढीको भेलमा बगेर आएका काठ पहिचान गर्ने, त्यसलाई डुंगातिर तान्ने, जम्मा गर्ने र किनारमा ल्याएर बिक्री गर्ने उनीहरूको दैनिक काम हो । पानीको बहाव बढेका बेला भने यही काम जोखिमपूर्ण बन्छ ।

हातको ठेला देखाउँदै श्याम मण्डल आफ्नो दिनभरको मेहनत सुनाउँछन् । बाढीको भेलमा डुंगा लिएर पस्नु, बगेर आएका काठ पहिचान गर्नु, डुंगातिर तान्नु र किनारमा ल्याउनु उनका लागि दैनिक दिनचर्या बनेको छ । तर यससँगै डुंगा पल्टिने र नदीको बहावले बगाउने जोखिम पनि उत्तिकै छ । यही जोखिम मोलेर संकलन गरेको दाउरा बिक्री गरेर मण्डलले लाखौं रुपैयाँँ आम्दानी गरिरहेका छन् ।

दाउरा संकलन गर्न शरीरको पसिना मात्र होइन, नदीसँगको संघर्ष पनि चाहिन्छ । घण्टौँ डुंगामा बसेर काठ खोज्दा हातखुट्टा थाक्छन् । शरीर गल्छ । तर काम रोक्ने सुविधा हुँदैन । दिनभर मेहनत गरेर किनारमा ल्याएको दाउरा बिक्री नभए आम्दानी हुँदैन । त्यसैले नदीको बहावसँग जुध्नु जत्तिकै चुनौती उनीहरूका लागि बजारमा दाउराको उचित मूल्य पाउनु पनि हो ।

मण्डलका अनुसार दाउरा बिक्री गर्ने क्रममा ग्राहकसँग मूल्यमा मोलमोलाइ हुने गर्छ ।

'यत्रो मिहिनेत गरेर छानेर ल्याएको दाउरा बेच्न पनि कठिन हुन्छ । ग्राहकले उचित मूल्य दिन मान्दैनन्, मोलमोलाइ गर्छन्,' उनी भन्छन्, 'दाउरा छान्न कति मिहिनेत पर्छ भन्ने कुरा कसैले मूल्यांकन गर्दैन ।'

नदीबाट काठ किनारमा ल्याएपछि पनि उनीहरूको संघर्ष सकिँदैन । बजारमा दाउराको मूल्यका लागि फेरि मोलमोलाइ गर्नुपर्छ । नदीको बहावसँग जुधेर ल्याएको काठको मूल्य बजारले निर्धारण गर्छ । त्यसैले उनीहरूको आम्दानी मौसम, काठको उपलब्धता र बजारको मूल्यमा निर्भर हुन्छ ।

बाढीले ल्याएको दाउरा उनीहरूका लागि केवल काठ होइन, घर चलाउने आम्दानी हो । नदीमा देखिने हरेक काठको टुक्रासँग उनीहरूको श्रम, जोखिम र परिवारको दैनिक आवश्यकता जोडिएको छ । त्यसैले बहाव बढेको बेला नदीमा पस्दा डर लागे पनि जीविकोपार्जनका लागि उनीहरू डुंगा खियाउन बाध्य छन् ।

पृथ्वी मुखिया पनि पछिल्लो तीन महिनादेखि बाढीले बगाएर ल्याएको दाउरा संकलन र बिक्री गर्दै आएका छन् । उनका अनुसार दैनिक करिब दुई हजारदेखि पाँच हजार रुपैयाँसम्मको दाउरा संकलन गरेर बिक्री गर्ने गरेका छन् । नदीमा जोखिम मोलेर दाउरा संकलन गर्नुपर्ने भए पनि यही काम अहिले उनको परिवारको आम्दानीको महत्वपूर्ण स्रोत बनेको छ ।

'एउटा डुंगामा दुई जना मिलेर काम गर्छौं,' मुखियाले भने, 'दिनभर मेहनत गर्दा पाँच हजार रुपैयाँसम्मको दाउरा संकलन गरेर बिक्री गर्न सकिन्छ ।'

उनका लागि यो केवल दाउरा बटुल्ने काम होइन, बाढीले निम्त्याएको जोखिमबीच जीविकोपार्जनको एउटा विकल्प पनि हो । तीन महिनादेखि निरन्तर यही काम गर्दै आएका मुखियाले बाढीको पानी घटेपछि पनि आफूहरूले संकलन गरेको दाउरा बिक्रीबाट आम्दानी गर्ने आशा राखेका छन् ।

यहाँ संकलन गरिएको दाउरा किन्न जिल्लाका विभिन्न ठाउँबाट व्यापारी तथा उपभोक्ता आउने गरेको मण्डल बताउँछन् । उनका अनुसार बाढीले बगाएर ल्याएको सखुवा, सिसौ र खयरका काठ स्थानीयका लागि आम्दानीको स्रोत बनेका छन् ।

'बाढी आएको बेला करिब तीन महिना दाउरा संकलन गरेर बेच्ने गर्छौं,' मण्डलले भने, 'यसबाट भएको आम्दानीले घरखर्च चलाउन सहज हुन्छ । बाँकी समय खेतीपातीमै बिताउँछु ।'

मण्डलको परिवारमा आठ जना छन् । उनका छ छोरामध्ये दुई जना राजमिस्त्री, दुई जना कपडा सिलाउने र दुई जना काठ मिस्त्रीको काम गर्छन् । परिवारका अधिकांश सदस्य आ–आफ्नो सीप र श्रमअनुसार विभिन्न कामबाट आम्दानी गरिरहेका छन् ।

तर परिवारको मुख्य आधार भने खेतीपाती नै हो । मण्डलले करिब एक बिघा जमिनमा धान र गहुँ खेती गर्दै आएका छन् । कोशी तटीय क्षेत्रमा बसोबास भएकाले बाढी उनका लागि हरेक वर्ष दोहोरिने जोखिम हो ।

'हाम्रो परिवारको मुख्य आधार खेती हो,' मण्डलले भने, 'तर बाढी आउँदा खेतमा पानी पस्छ र बालीनालीमा क्षति हुन्छ । त्यही बाढीले बगाएर ल्याएको काठ भने हामीलाई केही आम्दानी गर्ने अवसर दिन्छ ।'

कोशी तटीय क्षेत्रमा बाढीको जोखिम नयाँ होइन । हनुमाननगर कंकालिनी नगरपालिकाको बाढी पूर्वतयारी तथा प्रतिकार्य योजनाले पनि नगर क्षेत्रका विभिन्न बस्ती, कृषि जमिन र व्यवसाय बाढी तथा डुबानको जोखिममा रहेको उल्लेख गरेको छ ।

सप्तकोशीको भेलमा डुंगा खियाउँदै गर्दा मण्डललाई नदीको जोखिम थाहा छ । तर त्यही भेलले बगाएर ल्याएको काठमा उनको परिवारको आवश्यकता पनि जोडिएको छ । उनका लागि सप्तकोशीको भेल केवल जोखिम होइन, जोखिमसँगै रोजगारीको एउटा मौसमी अवसर पनि हो ।