दसैं नेपालीहरूको महान् चाड हो । यो टीका र जमरामा मात्र सीमित पर्व होइन, परिवारको मिलन, आफन्तको भेटघाट, ठुलाबडाको आशीर्वाद र जन्मभूमिसँग गाँसिएको आत्मीयताको अवसर पनि हो । दसैं आउनासाथ नेपालका गाउँघरदेखि सहरसम्म छुट्टै रौनक छाउँछ । घरआँगन सफा गरिन्छ, लिपपोत र रङरोगन गरिन्छ, नयाँ लुगा लगाइन्छ, मिठामिठा परिकार तयार हुन्छन् र टाढा रहेका आफन्त घर फर्किन थाल्छन् । बर्सौंदेखि नभेटिएका दाजुभाइ, दिदीबहिनी र आफन्त एउटै घरमा जम्मा हुँदा पुरानो आँगनमा फेरि हाँसो र खुसी फर्किन्छ । बाल्यकालमा बुबाआमाको हातबाट टीका थापेको, ठुलाबडाको आशीर्वाद लिएको र गाउँघरको रमझममा रमाएको समय परदेश पुगेपछि झन् अमूल्य सम्झना बनेर मनमा बसिरहन्छ ।

तर परदेशमा दसैंको अनुभूति अर्कै हुन्छ । चाड उही हुन्छ, संस्कार उही हुन्छ, तर त्यसलाई पूर्ण बनाउने आफ्ना मानिस हजारौं किलोमिटर टाढा हुन्छन् । म अमेरिकाको विस्कन्सिन राज्यमा बस्ने नेपालीका रूपमा यो अनुभूति नजिकबाट महसुस गर्छु । दसैं आउँदा मन नेपालका गाउँ, पुरानो घर र बुबाआमाको आँगनमा पुग्छ, तर शरीर भने परदेशमै हुन्छ । नेपालमा हुँदा सामान्य लागेका परिवारसँगका ती साना क्षण विदेश आएपछि कति मूल्यवान् रहेछन् भन्ने झन् स्पष्ट हुन्छ ।

अमेरिकामा दसैंका लागि सबैलाई बिदा मिल्दैन । कसैको बिहानको काम हुन्छ, कसैको दिउँसोको र कसैको रातिको । श्रीमान्–श्रीमतीको कामको समय फरक हुन सक्छ, छोराछोरी आफ्नै पढाइमा व्यस्त हुन सक्छन् । विस्कन्सिनमा पनि धेरै नेपालीहरू पसल, भोजनालय, पेट्रोल पम्प, नेपाली तथा भारतीय समुदायका व्यवसाय र अन्य क्षेत्रमा काम गर्छन् । त्यसैले कतिपयका लागि दसैंकै दिन पनि काम नियमित रहन्छ । समय मिल्यो भने कार्यस्थलमै टीका लगाइन्छ, कसैले काम सकेपछि साथीभाइसँग भेट्छन् भने कसैले राति आफन्तको घर पुगेर चाड मनाउँछन् । बिदा र समयको अभाव भए पनि आफ्नो संस्कारलाई निरन्तरता दिने यो प्रयास आफैंमा परदेशी नेपाली जीवनको एउटा विशेष पक्ष हो ।

दसैं मात्र होइन, विदेशमा रहेका नेपालीहरूले तिहार, तिज, माघेसंक्रान्ति, होलीलगायत आफ्ना चाडपर्व पनि परिस्थिति मिलाएर मनाउँदै आएका छन् । कतै सामूहिक पूजा हुन्छ, कतै सांस्कृतिक कार्यक्रम, कतै वनभोज र कतै घर वा अपार्टमेन्टमै परिवार तथा साथीभाइको जमघट । यस्ता कार्यक्रमले परदेशमा नेपालीलाई एक–अर्कासँग नजिक ल्याउनुका साथै नयाँ पुस्तालाई आफ्नो भाषा, संस्कृति, संस्कार र परम्परासँग परिचित गराउने काम गर्छन् । यसरी देशको सीमा पार गरे पनि हाम्रो सांस्कृतिक सम्बन्ध भने पुस्तौंसम्म जोडिइरहन्छ ।

दसैंका बेला नेपालबाट आउने फोन र दृश्य सन्देशले दूरीलाई केही समयका लागि छोट्याइदिन्छ । बुबाआमा र आफन्तहरू एकै ठाउँमा बसेर टीका लगाइरहेको देख्दा आफू पनि त्यही आँगनमा पुगेजस्तो लाग्छ । तर कुराकानी सकिएपछि पर्दाको त्यो नजिकपन फेरि वास्तविक दूरीमा बदलिन्छ । विशेषगरी श्रमिकका रूपमा विदेशमा रहेका नेपालीका लागि चाडपर्वमा घर सम्झनु अझ कठिन हुन सक्छ, किनकि उनीहरूको बिदा कामको आवश्यकताले निर्धारण गर्छ । विदेशमा सबैको अवस्था एउटै हुँदैन, कसैले व्यवसाय गरेर आफ्नै समयअनुसार चाड मनाउन सक्छन् भने धेरैले आफ्नो श्रम र समय दिएर जीवन चलाइरहेका हुन्छन् । यही फरक परिस्थितिका बीच पनि सबैले आफ्नो तरिकाले दसैंको आत्मीयता जोगाइरहेका छन् ।

यस्ता अनुभवले एउटा गहिरो प्रश्न पनि उठाउँछन्–आखिर आफ्नै देशमा रोजगारी र अवसर पर्याप्त भए नेपालीहरू बाध्यताले बिदेसिनुपर्ने थियो र ? हाम्रो चाहना हो, नेपाल आर्थिक रूपमा बलियो, समृद्ध र विकसित बनोस्, युवाहरूले आफ्नै देशमा मिहिनेत गरेर सम्मानपूर्वक जीवन बिताउन सकून् । रोजगारी खोज्दै नेपालीहरू बिदेसिनुपर्ने अवस्थाको अन्त्य होस् र भविष्यमा नेपालमै अवसर खोज्न अन्य देशका मानिसहरू आउने वातावरण निर्माण होस् । विदेश जानु बाध्यता नभई आफ्नो इच्छा र अवसरअनुसार रोज्न सकिने अवस्था बनोस् ।

सबैभन्दा ठुलो चाहना भने आफ्नै परिवारसँग जोडिएको छ । दसैं आउँदा आफ्नै बुबाआमाको आँगनमा पुग्न पाइयोस्, उहाँहरूको हातबाट टीका थाप्न र आशीर्वाद लिन पाइयोस्, दाजुभाइ–दिदीबहिनीसँग एउटै घरमा बसेर खुसी साट्न पाइयोस् । जीवन जहाँ पुगे पनि अन्ततः आफ्नै घरको आँगन, आफ्ना मानिसहरूको माया र जन्मभूमिको माटोले दिने आत्मीयता फरक हुन्छ । परदेशले धेरै कुरा दिन सक्छ, तर बुबाआमाको हातबाट थापिएको टीका र आफ्नै परिवारको बीचमा बसेर मनाइएको दसैंको अनुभूति कुनै दूरीले पूर्ण रूपमा बदल्न सक्दैन ।

त्यसैले परदेशमा मनाइने दसैं केवल एउटा चाडको निरन्तरता होइन, यो घरको सम्झना, परिवारसँगको सम्बन्ध र आफ्नो पहिचान जोगाइराख्ने माध्यम पनि हो । विस्कन्सिनमा होस् वा संसारको जुनसुकै कुनामा, नेपालीहरू आफ्नो परिस्थिति र समयअनुसार दसैं मनाइरहेका छन् । हाम्रो कामना यति मात्र हो–एक दिन हरेक नेपालीले बाध्यताले होइन, आफ्नै इच्छाले आफ्नो देशमा बस्न पाओस्, दसैं आउँदा आफ्नै घरआँगनमा बुबाआमाको हातबाट टीका थाप्न पाओस्, परिवारसँगै हाँस्न, रमाउन र आशीर्वाद लिन पाओस् । आफ्नै देशमा सम्मानपूर्वक काम गर्दै आफ्नै माटोमा जीवन बिताउने त्यो दिन नै परदेशी मनको सबैभन्दा ठुलो दसैं हुनेछ ।

(भण्डारी राजनीतिशास्त्रमा विद्यावारिधि गर्दै छन् ।)