केही दिनअघि टिकापुरमा नियमित दौडका क्रममा सात जना सशस्त्र प्रहरी जवान अचानक बेहोस भए । गर्मीकै कारण बेहोस भएको घटनाले सबैलाई आश्चर्य र चिन्तित मात्र तुल्याएन, सतर्कता अपनाउन समेत झकझकायो । अत्यधिक गर्मीका कारण उनीहरूलाई “हिट स्ट्रोक” भएको बताइयो । शरीरको तापक्रम अत्यधिक बढेर अंगहरूले सामान्य रूपमा काम गर्न नसक्ने अवस्थालाई हिट स्ट्रोक भनिन्छ ।  उनीहरुको टीकापुर अस्पतालमा उपचार सम्भव नदेखिएपछि नेपाली सेनाको हेलिकोप्टरबाट उद्धार गरेर काठमाडौं पुर्‍याइयो । यो घटना केवल एउटा समाचार मात्र होइन, बढ्दो गर्मीले मानव जीवनमा पारिरहेको गम्भीर प्रभावको संकेत पनि हो ।

वैज्ञानिक अध्ययनहरूका अनुसार नेपालको औसत तापक्रम विश्वव्यापी औसत भन्दा झन्डै दोब्बर गतिमा बढिरहेको छ । यसको असर सबैभन्दा बढी तराई क्षेत्रमा देखिएको छ । यतिबेला नेपालगञ्ज, धनगढी, भैरहवा, वीरगञ्ज र जनकपुर लगायतका शहरहरुमा गर्मी बढ्दो छ । कालोपत्रे सडक, भवन र सवारीसाधनको अत्यधिक प्रयोगले पनि शहरलाई थप तातो बनाइरहेको छ । दिउँसो तापक्रम ४१ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि पुग्न थालेको छ । गर्मीको अवधि र प्रभाव दुवै बढिरहेका छन् । गर्मी सुरु हुने समय चाँडो र अन्त्य हुने समय ढिलो बन्दै गएको छ । गर्मी बढेसँगै तातो र सुक्खा हावा चलिरहेको छ, जसलाई लू पनि भनिन्छ । गर्मीले सवै क्षेत्रलाई नराम्ररी प्रभावित पारेको छ तर सबै भन्दा बढी असर मानव स्वास्थ्यमा देखिन थालेको छ । 

लू र स्वास्थ्य 

अत्यधिक गर्मी र ‘लू’ ठूलो चुनौतीका रूपमा देखा परेको छ ।  जलवायु परिवर्तनको प्रभावसँगै ‘लू’को अवधि, तीव्रता र असर बढ्दो छ । ‘लू’ जनस्वास्थ्यका लागि गम्भीर चुनौती हो । अत्यधिक तापक्रमले मानव शरीरमा प्रत्यक्ष असर पार्न थालेको छ । शरीरले पसिनामार्फत धेरै पानी गुमाउँदा डिहाइड्रेसन हुन्छ, जसले मानिसलाई कमजोर, थकित र अस्वस्थ बनाउँछ । ‘लू’ लागेका व्यक्तिमा टाउको दुख्ने, चक्कर लाग्ने, आँखा पोल्ने, वान्ता हुने, अत्यधिक पसिना आउने तथा शरीर कमजोर हुने जस्ता लक्षण देखिन्छन् । गर्मीकै कारण शरीरमा घमौरा आउने, फुड प्वाइजनिङ हुने, आँखामा एलर्जी तथा संक्रमण देखिने जोखिम उच्च रहने भएकाले आवश्यक सावधानी अपनाउन पनि चिकित्सकले सुझाएका छन् । हीट स्ट्रोकले मस्तिष्क, मुटु र रक्तसञ्चार प्रणालीमा गम्भीर असर पुर्‍याउन सक्छ र समयमै उपचार नपाए ज्यानसमेत जान सक्छ ।

जनस्वास्थ्यविदका अनुसार गर्मीका कारण बालबालिका, वृद्धवृद्धा, गर्भवती महिला, दीर्घरोगी तथा बाहिर काम गर्ने मजदुरहरू सबैभन्दा बढी जोखिममा छन् । दैनिक ज्यालादारी गर्ने मजदुरहरू लामो समय घाममा काम गर्नुपर्ने भएकाले उनीहरूमा ‘लू’ लाग्ने सम्भावना बढी हुन्छ । गर्मी बढेसँगै अन्य रोगहरूको जोखिम पनि बढ्ने गरेको छ । दूषित पानीका कारण डायरिया, हैजा जस्ता पानीजन्य रोग फैलिन सक्छन् भने तापक्रम वृद्धि र लामखुट्टेको संख्या बढ्दा डेंगु तथा मलेरिया जस्ता रोगको खतरा पनि बढने सम्भावना रहन्छ । ।

बढ्दो गर्मीले शिक्षा, कृषि र अर्थतन्त्रमा समेत असर पारिरहेको छ । विद्यालयहरूमा अत्यधिक गर्मीका कारण पढाइ प्रभावित भइरहेको छ भने खेतबारीमा उत्पादन घट्ने समस्या बढ्दो छ । दैनिक ज्यालादारी मजदुरहरू दिउँसो काम गर्न नसक्दा आम्दानीमा समेत असर परेको छ । साथै, बिजुली र खानेपानीको माग अत्यधिक बढ्न थालेको छ ।

प्रत्यक्ष रुपमा लू कम गर्न त नसकिएला तर यसबाट जोगिन र सचेत हुन भने सकिन्छ । सरकार र नागरिक समयमै सचेत हुन आवश्यक छ ।  सामान्यतया प्रशस्त पानी पिउने, दिउँसो घाममा अनावश्यक बाहिर ननिस्कने, हल्का तथा फिक्का रंगका कपडा लगाउने, शीतल स्थानमा बस्ने र हरियाली बाताबरण बनाउने जस्ता उपाय अपनाउनुपर्छ । स्थानीय तहहरूले गर्मीबाट जोगिन र जोगाउन सक्ने उपाय÷कार्यक्रम अवलम्बन गर्नुपर्छ भने स्वास्थ्य संस्थाहरूलाई आवश्यक उपचार तयारीसहित सक्षम बनाइनुपर्छ ।

शिक्षा, कृषि र अर्थतन्त्रमा असर

बढ्दो गर्मीले केवल स्वास्थ्यलाई मात्र होइन, अन्य क्षेत्रलाई पनि असर गरिरहेको छ । विद्यालयहरूमा अत्यधिक गर्मीका कारण पढाइ प्रभावित भइरहेको छ । धेरै विद्यालयहरूले गर्मी बिदा थप गर्न थालेका छन् । तराईका अधिकांस विद्यालयमा टिनको छाना छन् जसका कारण पनि विद्यार्थीलाई गर्मीले थप सकसपूर्ण बनाइरहेको छ । कतिपय कक्षा कोठामा पंखा छैन, भएपनि राम्ररी चल्दैन । अन्य शितलताको पर्याप्त व्यवस्था छैन तसर्थ पनि विद्यार्थीहरूलाई अध्ययन गर्न कठिन भइरहेको छ । विशेषगरी साना बालबालिकामा गर्मीको असर चाँडै देखिन्छ ।

कृषि क्षेत्रमा पनि ‘लू’ले ठूलो समस्या निम्त्याइरहेको छ । धान, मकै, गहुँ लगायतका बालीमा अत्यधिक तापक्रमले नकारात्मक असर पार्छ । माटोमा चिस्यान कम हुँदा उत्पादन घट्छ । पशुपालनमा पनि असर देखिन्छ । अत्यधिक गर्मीका कारण पशुहरू बिरामी पर्ने, दूध उत्पादन घट्ने जस्ता समस्या बढिरहेका छन् । दैनिक ज्यालादारी गरेर जीवन चलाउने मानिसहरूको अवस्था झन् कठिन बन्दै गएको छ । गर्मीका कारण दिउँसो काम गर्न नसक्दा उनीहरूको आम्दानी घट्छ । निर्माण मजदुर, रिक्सा चालक, किसान, सडक व्यापारीहरू सबैभन्दा बढी प्रभावित हुन्छन् । तातो हावाकै कारण व्यापार, व्यवसाय पनि प्रभावित छ । सहजै बाहिर निस्किन सक्ने अवस्था नभएपछि बजार सुनसान भएको छ । यससँगै बिजुली र पानीको माग अत्यधिक बढेको छ । कतिपय क्षेत्रमा खानेपानीको अभावसमेत हुन थालेको छ ।

नेपालगञ्जमा बढ्दो जोखिम 

नेपालगन्ज अत्यधिक गर्मी हुने क्षेत्रका रूपमा परिचित छ । केही वर्षअघि मे महिनामा यहाँको तापक्रम ४४.२ डिग्री सेल्सियससम्म पुगेको रेकर्ड गरिएको थियो । यो तापक्रम केवल एउटा तथ्य मात्र होइन, यहाँको जनजीवनमा आएको संकटको संकेत पनि हो । यसपाली पनि गर्मी चुलिदो  छ । गर्मीकै कारण मान्छेहरु दिउसो घरभित्र बस्न बाध्य भएका छन् ।  बजार क्षेत्र र सडक समेत सुनसान बन्न थालेका छन् । विद्यालयहरू प्रभावित भएका छन् । अस्पतालमा गर्मीजन्य बिरामीको संख्या बढ्न थालेको छ । विशेषज्ञहरूका अनुसार आगामी वर्षहरूमा नेपालगन्जमा अत्यधिक गर्मी हुने दिनहरूको संख्या अझ बढ्ने सम्भावना छ । अहिले वर्षमा करिब ३६ दिन अत्यधिक गर्मी हुने अनुमान गरिए पनि आगामी दशकहरूमा यो संख्या ६० देखि ६८ दिनसम्म पुग्न सक्ने चेतावनी दिइएको छ । नेपालगञ्जमा भएका ताल, तलैया र पानीको श्रोतहरु अतिक्रमित र सुक्दै गइरहेको अवस्था छ । समयमै आवश्यक तयारी र व्यवस्थापन गर्न नसकिए यसले गम्भीर जनस्वास्थ्य संकट निम्त्याउन सक्छ । 

बढ्दो गर्मीसँगै विद्युत र खानेपानीको माग पनि तीव्र रूपमा बढिरहेको छ । गर्मी बढ्दा विद्युत अनियमित र लो भोल्टेजको समस्या पनि चुलिएको छ । एयर कन्डिसनर, पंखा, कुलर तथा अन्य विद्युतीय उपकरणको प्रयोग बढेको छ । अत्यधिक लोडका कारण विद्युत आपूर्तिमा समस्या आउन थालेको छ । विशेषगरी दिउँसो र साँझको समयमा विद्युत् माग अत्यधिक बढ्ने भएकाले ट्रान्सफर्मर ओभरलोड हुने, लाइन ट्रिपिङ हुने तथा केही क्षेत्रमा विद्युत अवरोधको समस्या देखिन थालेको छ । नेपाल विद्युत प्राधिकरणका अनुसार अत्यधिक गर्मीका बेला विद्युत माग उल्लेखनीय रूपमा बढ्ने गरेको छ र पुराना प्रसारण लाइन तथा वितरण प्रणालीले सबै भार धान्न कठिन हुने अवस्था सिर्जना हुन्छ । बढ्दो माग व्यवस्थापन गर्न थप चुनौती सिर्जना गरेको छ । विद्युत प्रसारण लाइन स्तरोन्नति, नयाँ ट्रान्सफर्मर जडान, ऊर्जा दक्ष उपकरणको प्रयोग र वैकल्पिक ऊर्जाको प्रवद्र्धन आवश्यक देखिएको छ । 

अत्यधिक गर्मीका कारण जनजीवन प्रभावित हुन थालेपछि  अस्पतालहरूले सम्भावित स्वास्थ्य जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै तयारी तीव्र पारेका छन् । गर्मीका कारण ’हिटस्ट्रोक’ हुने जोखिम बढेपछि भेरी अस्पतालले इमरजेन्सी म्यानेजमेन्ट टिमलाई ’हाई अलर्ट मा राखेको छ । गर्मी बढेपछि कोहलपुरस्थित ईलाका प्रहरी कार्यालयको थुनुवा कक्षमै एसी जडान गरिएको छ । तातो हावाको लहर (लू)को प्रभावबाट बचाउन नेपालगन्ज बसपार्कभित्र कुलिङ सेन्टर स्थापना गरिएको थियो तर त्यसको  प्रयाप्त सदुपयोग हुन सकिरहेको छैन । गर्मी छल्न मान्छेहरु स्वीमिङ पुल र वाटर पार्क तिर धाउन थालेका छन् । पानीको अभाव हुन थालेपछि नेपालगञ्जका केही यूवाहरुले  चरा चुरुङ्गीलाई पानी व्यवस्थापन अभियान शुरु गरेका छन् । 

गर्मीको जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै नेपालगञ्ज उपमहानगरपालिकाले आगलागी तथा तातो हावा (लू) आकस्मिक योजना २०८२ लागु गरेको छ ।  आगलागी र अत्यधिक गर्मी/लूबाट जनधनको क्षति न्यूनीकरण गर्न तयार पारिएको स्थानीय विपद व्यवस्थापन योजना हो । योजनाले गर्मीको पूर्वतयारी, मौसमसम्बन्धी चेतावनी प्रणाली, स्वास्थ्य सेवा व्यवस्थापन तथा समुदायमा जनचेतना अभिवृद्धिलाई प्राथमिकता दिएको छ । गर्मीजन्य बिरामीको उपचार तयारी, सार्वजनिक सूचना प्रवाह तथा जोखिम समूहको संरक्षणलाई समेत योजनामा समेटिएको छ । तर योजना निर्माण मात्र पर्याप्त हुँदैन । यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन, नागरिक सहभागिता र सरोकारवालाबीचको समन्वय उत्तिकै आवश्यक छ । हरियाली प्रवद्र्धन, खुला क्षेत्र संरक्षण, सुरक्षित खानेपानीको पहुँच विस्तार तथा दिगो ऊर्जा व्यवस्थापनजस्ता दीर्घकालीन उपाय अपनाउन सके मात्र बढ्दो गर्मीको जोखिम न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ ।

सावधानी र समाधान 

गर्मी न्यूनीकरण गर्न त्यती सहज छैन, त्यसमाथि एकल प्रयास त झनै सम्भावना  छैन । ‘लू’को प्रभाव न्यूनीकरण गर्न र सजगता अपनाउन भने सकिन्छ । लू न्यूनीकरण गर्न व्यक्तिगत, सामुदायिक र सरकारी तहबाट संयुक्त प्रयास आवश्यक छ । 

व्यक्तिगतरुपमा  मध्य दिउसो अनावश्यक बाहिर ननिस्कने, प्रशस्त पानी पिउने, हल्का, खुकुलो र फिक्का रंगका कपडा लगाउने, बाहिर निस्कँदा छाता, टोपी वा सनग्लास प्रयोग गर्ने, बासी वा खुला ठाउँमा राखिएको खाना नखाने, फलफूल र ताजा खाना बढी खाने, प्रशस्त पानी तथा झोलिलो पदार्थ पिउने, अत्यधिक गर्मी महसुस भए तुरुन्त छायाँ वा चिसो ठाउँमा आराम गर्ने आदि उपाय अवलम्वन गर्न सकिन्छ । 

मदिरा र धूम्रपानबाट टाढा रहने, बालबालिका र वृद्धवृद्धाको विशेष हेरचाह गर्ने । यदि कसैलाई अत्यधिक कमजोरी, चक्कर वा बेहोस हुने समस्या देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था जाने या लैजाने व्यवस्था मिलाइनु पर्छ । समुदायस्तरमा विरुवा रोप्ने, हरियाली बढाउने, सार्वजनिक स्थल या भिडभाड हुने स्थानमा फ्यान राख्ने, चिसो खानेपानी व्यवस्था गरिदिने आदि गर्न सकिन्छ । यस्तै स्थानीय क्लब, विद्यालय र संघसंस्थाले जनचेतना अभियान सञ्चालन गर्नु पर्छ  ।

स्थानीय सरकारको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ ।  मौसम पूर्वानुमान र चेतावनी प्रणाली मजबुत बनाउनुपर्छ । अस्पतालहरूलाई आवश्यक औषधी र उपचार तयारीसहित सक्षम बनाइनुपर्छ । शहर विकास गर्दा हरित क्षेत्र र खुला स्थानलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । सुरक्षित खानेपानीको पहुँच विस्तार गर्नुपर्छ । बढ्दो गर्मीको वास्तविक समाधान जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरणसँग जोडिएको छ । नेपालले पनि दिगो विकास, वन संरक्षण, स्वच्छ ऊर्जा प्रयोग र वातावरणमैत्री नीतिलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ । वृक्षारोपण, सार्वजनिक यातायातको विकास, प्रदूषण नियन्त्रण तथा हरित शहर निर्माण दीर्घकालीन समाधानका महत्वपूर्ण आधार हुन् ।

नेपालमा तातो हावाको लहर बढ्दै गएको विश्व स्वास्थ्य संगठनले जनाएको छ । साथै स्वास्थ्य जोखिम गम्भीर बन्दै गएको पनि निष्कर्ष निकालेको छ । अध्ययनअनुसार जलवायु परिवर्तन, तीव्र सहरीकरण र वायु प्रदूषण मुख्य कारण हुन् । तसर्थ अब समस्या बुझ्नु मात्र होइन, तत्काल व्यवहारिक कदम चाल्न पनि जरुरी छ । 

निष्कर्ष

बढ्दो गर्मी अब केवल मौसमको समस्या होइन- यो जनस्वास्थ्य, अर्थतन्त्र, कृषि , विकास र भविष्यसँग जोडिएको गम्भीर संकट पनि हो । नेपालगन्ज जस्ता तराईका शहरहरू अहिले बढ्दो गर्मीको  मारमा छन् । सचेतना, पूर्वतयारी, स्वास्थ्य सुरक्षा र वातावरण संरक्षणलाई प्राथमिकता दिन सके मात्र ‘लू’को प्रभाव कम गर्न सकिन्छ । यस समस्यासँग जुध्न सरकार, स्थानीय तह, समुदाय र नागरिक सबैको साझा प्रयास आवश्यक छ । यदि समयमै प्रभावकारी कदम चालिएन भने अवस्था अझै भयावह बन्न सक्छ । गर्मीलाई सामान्य मौसमी समस्या ठानेर बेवास्ता गरिनु हुँदैन । गर्मीलाई  भविष्यको ठुलो चुनौतीका रूपमा स्वीकार गर्दै जिम्मेवार ढंगले समाधानतर्फ अघि बढ्नु नै अहिलेको प्रमुख आवश्यकता हो ।