नेपालको अर्थतन्त्र अहिले एउटा अनौठो मोडमा उभिएको छ । बाहिरबाट हेर्दा देश सुरक्षित देखिन्छ, तर भित्र गहिरो असन्तुलन पलाइरहेको छ । विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढिरहेको छ, बैंकहरूमा पैसा थुप्रिएको छ, बजारमा उपभोग विस्तार भइरहेको छ र विप्रेषणले गाउँदेखि सहरसम्म नगदको प्रवाह बनाइरहेको छ । यी सूचकहरूले सतहमा आशा पैदा गर्छन् । तर यही चम्किलो दृश्यभित्र एउटा मौन प्रश्न लुकेको छ– के नेपाल साँच्चै समृद्धिको दिशातर्फ अघि बढिरहेको छ त ? कि केवल बाहिरी पैसाले टिकाइराखिएको अस्थायी स्थिरतामा बाँचिरहेको छ ?

नेपालको वर्तमान आर्थिक संरचना उत्पादनभन्दा बढी उपभोगमा आधारित छ । देशले कम उत्पादन गर्छ, धेरै किन्छ । उद्योग कमजोर छन्, कृषि क्रमशः निष्क्रिय बन्दै गएको छ, तर बजारहरू भरिएका छन् । यो विरोधाभासको मुख्य स्रोत विप्रेषण हो । लाखौं नेपाली युवाले विदेशमा पसिना बगाएर पठाएको पैसाले देशको आयात धानेको छ । त्यही पैसाले घरहरू बनेका छन्, सहर फैलिएका छन्, बैंकहरूमा निक्षेप बढेको छ र राज्यले कर उठाएको छ । तर यो आर्थिक चक्रको मूल समस्या के हो भने यसले देशभित्र उत्पादनशील आधार निर्माण गर्दैन ।

नेपालमा अहिले पैसा छ, तर उत्पादन गर्ने शक्ति कमजोर छ । बैंकहरूसँग तरलता छ, तर उद्योगमा लगानी कम छ । युवाहरू शिक्षित हुँदैछन्, तर उनीहरूको सपना स्वदेशमा व्यवसाय सुरु गर्नु होइन, विदेश पुग्नु बनेको छ । यसले समाजको मनोविज्ञान नै बदलिदिएको छ । जोखिम लिएर उत्पादन गर्ने संस्कृतिभन्दा सुरक्षित जागिर, वैदेशिक रोजगार, घरजग्गा र उपभोगलाई सफलताको प्रतीक मान्ने सोच बलियो भएको छ ।

गाउँहरू यस परिवर्तनको सबैभन्दा गहिरो उदाहरण हुन् । पहिले कृषिमा आधारित ग्रामीण जीवन, अहिले विप्रेषणमा आधारित उपभोगीय संरचनामा बदलिएको छ । खेत बाँझिएका छन्, तर गाउँमा पक्की घर बढेका छन् । स्थानीय उत्पादन घटेको छ, तर मोटरसाइकल, मोबाइल र आयातित सामानको प्रयोग तीव्र भएको छ । आर्थिक रूपमा हेर्दा गाउँमा पैसा पुगेको छ, तर त्यो पैसा उत्पादन चक्रमा प्रवेश गरेको छैन । यसले दीर्घकालीन रूपमा आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माण गर्दैन, केवल उपभोगलाई विस्तार गर्छ ।

नेपालको अर्को गम्भीर समस्या संस्थागत जडता हो । देशसँग स्रोतको अभाव छैन, तर स्रोत परिचालन गर्ने क्षमता कमजोर छ । सरकारले विकासका ठूला योजना घोषणा गर्छ, तर परियोजनाहरू समयमै पूरा हुँदैनन् । पुँजीगत खर्च वर्षैपिच्छे न्यून रहन्छ । प्रशासनिक प्रक्रिया ढिलो छ, निर्णय प्रणाली कमजोर छ र नीतिगत निरन्तरता अस्थिर छ । यही कारणले नेपालले बारम्बार अवसर पाउँछ, तर त्यसलाई आर्थिक रूपान्तरणमा बदल्न सक्दैन ।

राजनीतिक रूपमा पनि नेपाल विकासको स्पष्ट दृष्टिभन्दा अल्पकालीन व्यवस्थापनमा बढी केन्द्रित देखिन्छ । सरकारहरू स्थायित्वको भाषण गर्छन्, तर उत्पादनमुखी संरचना निर्माणतर्फ कठोर निर्णय लिन हिच्किचाउँछन् । किनकि वर्तमान मोडलले तत्कालीन राजस्व दिन्छ । आयात बढ्दा कर उठ्छ, उपभोग बढ्दा बजार चल्छ र विप्रेषण आइरहेसम्म बाह्य संकट टार्न सकिन्छ । तर यस्तो मोडलले भविष्य निर्माण गर्दैन । यसले केवल वर्तमानलाई धकेलिरहन्छ ।

नेपालको भूराजनीतिक अवस्थिति भने अवसरले भरिएको छ । दुई विशाल अर्थतन्त्र भारत र चीनको बीचमा रहेको देशका रूपमा नेपालसँग ऊर्जा, पर्यटन, पारवहन, डिजिटल सेवा र क्षेत्रीय व्यापारको ठूलो सम्भावना छ । तर, अहिलेसम्म देशले आफ्नो अवस्थिति रणनीतिक आर्थिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्न सकेको छैन । व्यापार घाटा निरन्तर बढिरहेको छ, निर्यात प्रतिस्पर्धा कमजोर छ र अर्थतन्त्र श्रम निर्यातमा निर्भर छ । यसले नेपाललाई विश्व अर्थतन्त्रसँग जोड्छ, तर समान हैसियतको सहभागीका रूपमा होइन, निर्भर श्रम आपूर्तिकर्ताका रूपमा ।

नेपालको आर्थिक बहसमा प्रायः एउटा भ्रम देखिन्छ– विदेशी मुद्रा धेरै हुनु नै समृद्धि हो । तर, विदेशी मुद्रा त्यतिबेला मात्र शक्ति बन्छ, जब त्यो उत्पादन, प्रविधि, ऊर्जा र उद्यम निर्माणमा प्रयोग हुन्छ । यदि त्यो पैसा केवल आयात, घरजग्गा र उपभोगमा सीमित भयो भने दीर्घकालमा अर्थतन्त्र निष्क्रिय बन्दै जान्छ । अहिले नेपाल यही मोडमा उभिएको छ । स्थिरता छ, तर गतिशीलता कमजोर छ । पैसा छ, तर उत्पादनको आत्मा कमजोर छ ।

यद्यपि नेपालसँग सम्भावनाको ढोका अझै बन्द भएको छैन । देशसँग विशाल जलस्रोत छ, युवा जनशक्ति छ, प्राकृतिक सौन्दर्य छ र डिजिटल युगमा नयाँ सेवा अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने अवसर पनि छ । यदि विप्रेषणलाई केवल खर्चको स्रोत होइन, लगानीको स्रोतमा बदल्न सकियो भने परिस्थिति बदलिन सक्छ । कृषि प्रशोधन, जलविद्युत्, पर्यटन, सूचना प्रविधि, स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा र निर्यातमुखी उद्योगमा रणनीतिक लगानी गर्न सकियो भने नेपालले आफ्नो आर्थिक संरचना परिवर्तन गर्न सक्छ ।

यसका लागि राज्यको सोच परिवर्तन हुनुपर्छ । बैंकिङ प्रणाली धितोमुखी कर्जाबाट उद्यममुखी वित्तमा जानुपर्छ । शिक्षा प्रणाली प्रमाणपत्र उत्पादन गर्ने होइन, सीप र नवप्रवर्तन उत्पादन गर्ने हुनुपर्छ । विकासलाई सडक र भवनको संख्या होइन, उत्पादन क्षमता र रोजगारी सिर्जनाको आधारमा मापन गर्नुपर्छ । सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, युवालाई देशभित्र भविष्य देखिने वातावरण बनाउनुपर्छ ।

नेपाल अहिले संकट र सम्भावनाको बीचमा उभिएको राष्ट्र हो । देश डुबेको छैन, तर सुरक्षित किनारामा पनि पुगेको छैन । वर्तमान स्थिरता ठूलो उपलब्धि जस्तो देखिए पनि त्यो धेरै हदसम्म बाह्य श्रममा आधारित छ । यदि यही मोडल निरन्तर चलिरह्यो भने नेपाल क्रमशः उपभोगमुखी र परनिर्भर अर्थतन्त्रमा सीमित हुन सक्छ । तर यदि अहिलेको विदेशी मुद्रा, मानव पुँजी र सामाजिक ऊर्जालाई उत्पादनशील शक्तिमा बदल्न सकियो भने नेपालले नयाँ आर्थिक युग सुरु गर्न सक्छ ।

आज नेपालको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता आर्थिक वृद्धि होइन, आर्थिक रूपान्तरण हो । किनकि राष्ट्रहरू केवल पैसाले होइन, उत्पादन गर्ने क्षमता, संस्थागत शक्ति र भविष्यप्रतिको आत्मविश्वासले समृद्ध बन्छन् ।