नेपाल परिवर्तनको मोडमा उभिएको देश हो । दशकौंदेखि देशलाई पछाडि तानेको पुरातन सोच, राजनीतिक खिचातानी र कमजोर आर्थिक संरचनाबाट बाहिर निस्कने आकांक्षा अहिले समाजभरि देखिन थालेको छ । नयाँ पुस्ताले केवल सरकार परिवर्तन मात्र होइन, सोच, प्रणाली र आर्थिक दृष्टिकोणमै परिवर्तन खोजिरहेको अवस्था छ । यही कारण सुधारमुखी राजनीति, आधुनिक अर्थतन्त्र र पारदर्शी वित्तीय प्रणालीप्रति जनताको चासो बढ्दै गएको छ । हाल बनेको नयाँ सरकार र अर्थ मन्त्रालयप्रति पनि जनतामा केही आशा देखिएको छ । यसले देशको अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउने, निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहन गर्ने, पुँजी बजारप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण अपनाउने र लगानीमैत्री वातावरण निर्माण गर्ने संकेत प्रविष्ट गरेको छ । यद्यपि, आशा मात्रले पर्याप्त हुँदैन, ती प्रतिबद्धता व्यवहारमा कार्यान्वयन हुनु अझ महत्वपूर्ण विषय हो । 

आजको विश्वमा कुनै पनि राष्ट्र पुँजी बजारप्रति गम्भीर नभई दीर्घकालीन आर्थिक रूपान्तरणमा सफलता हासिल गर्न सक्दैन । पुँजी बजार केवल सेयर किनबेच हुने स्थान मात्र होइन, यो लगानी, उद्यमशीलता, नवप्रवर्तन, औद्योगिक विकास र आर्थिक समृद्धिको आधारस्तम्भ हो । जुन देशले आफ्नो वित्तीय प्रणालीलाई आधुनिक बनाएका छन्, ती देशले विश्वव्यापी लगानी आकर्षित गरेका छन्, रोजगारी सिर्जना गरेका छन् र नागरिकको जीवनस्तर उकासेका छन् । नेपालमा पनि अहिले आर्थिक आधुनिकीकरण, संरचनागत सुधार र लगानीमैत्री वातावरणको आवश्यकता गम्भीर रूपमा महसुस हुन थालेको छ । देशले वित्तीय पूर्वाधारलाई आधुनिक बनाउनुपर्छ, स्वदेशी तथा विदेशी लगानीलाई आकर्षित गर्नुपर्छ, लगानीकर्ताको विश्वास बलियो बनाउनुपर्छ र प्रविधिमैत्री नीति तथा नियम ल्याउनुपर्छ । तब मात्र नेपालले आधुनिक विश्व वित्तीय प्रणालीसँग जोड्ने दीर्घकालीन दृष्टिकोण तय गर्न सक्छ । 

यही सन्दर्भमा नेपालको सेयर बजारप्रति युवाको आकर्षण बढिरहेको छ । पछिल्ला केही वर्षमा हजारौं नयाँ लगानीकर्ता बजारमा प्रवेश गरेका छन् । डिजिटल प्रविधिको विस्तार, अनलाइन कारोबार प्रणाली र वित्तीय पहुँचले सेयर बजारलाई आमजनताको पहुँचमा पुर्‍याएको छ । तर अझै पनि धेरै युवा सही समयमा लगानी कसरी गर्ने र लगानीलाई कम्पाउन्डिङमार्फत कसरी वृद्धि गर्ने भन्ने विषयमा स्पष्ट जानकारी खोजिरहेका छन् । पछिल्ला वर्षहरूमा लगानीकर्ताको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढे पनि बजार अझै अस्थिर, सीमित र नीतिगत रूपमा कमजोर देखिन्छ । डिजिटल प्रविधिको प्रयोग र अनलाइन कारोबार प्रणालीले बजारलाई केही आधुनिक बनाएको भए पनि सूचना असमानता, हल्लाको आधारमा लगानी गर्ने प्रवृत्ति, सीमित वित्तीय उपकरण र कमजोर नियमनजस्ता समस्या अझै विद्यमान छन् । यही कारण बजारमा दीर्घकालीन स्थायित्व निर्माण हुन सकेको छैन । 

सेयर बजारमा सही समय चिन्नु सजिलो काम होइन । बजार कहिले बढ्छ र कहिले घट्छ भन्ने कुरा आर्थिक, राजनीतिक र मनोवैज्ञानिक कारणले निर्धारण गर्छ । तर सफल लगानीकर्ताले केही आधारभूत पक्षमा ध्यान दिन्छन्– कम्पनीको वित्तीय अवस्था, व्यवस्थापन क्षमता, बजारको अवस्था, सरकारी नीति र भविष्यको सम्भावना । बजार घटेको समयमा राम्रो कम्पनीमा धैर्यपूर्वक लगानी गर्नेहरू दीर्घकालमा प्रायः सफल हुने गरेका छन् । र, यहीँबाट कम्पाउन्डिङको वास्तविक शक्ति सुरु हुन्छ । कम्पाउन्डिङ भनेको लगानीबाट आएको नाफालाई पुनः लगानी गर्दै पुँजीलाई समयसँगै गुणात्मक रूपमा वृद्धि गर्नु हो । यदि कसैले नियमित रूपमा राम्रो कम्पनीमा लगानी गरेर प्राप्त लाभांश र नाफालाई पुनः लगानी गर्दै जान्छ भने केही वर्षपछि सानो रकम पनि ठुलो सम्पत्तिमा रूपान्तरण हुन सक्छ । सफल लगानीकर्ताले धैर्य, अनुशासन र दीर्घकालीन सोचलाई सम्पत्ति निर्माणको मुख्य आधार मानेका छन् । 

नेपालको पुँजी बजारलाई बलियो बनाउन कानुनी र नीतिगत सुधार अत्यन्त आवश्यक छ । हाल नेपालमा धितोपत्र बोर्ड, नेपाल स्टक एक्सचेन्ज र केन्द्रीय निक्षेप प्रणालीजस्ता संस्थामार्फत बजार सञ्चालन भइरहेको छ । धितोपत्र ऐन, कम्पनी ऐन र विभिन्न निर्देशिकाले बजारलाई नियमन गरिरहेका छन् । तर, यतिले मात्र बजार सुरक्षित र विश्वसनीय बन्न सक्दैन भन्ने प्रश्न अझै उठिरहेको छ । त्यसैले अब सरकारले केही महत्वपूर्ण सुधारमा ध्यान दिन आवश्यक छ । पहिलो, नियामक निकायलाई राजनीतिक प्रभावबाट मुक्त र पूर्ण व्यावसायिक बनाइनुपर्छ । दोस्रो, लगानीकर्तालाई छिटो, पारदर्शी र विश्वसनीय सूचना उपलब्ध गराउने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ । तेस्रो, विदेशी लगानी तथा संस्थागत लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्ने स्पष्ट र स्थिर नीतिको अवलम्बन गर्नुपर्छ । चौथो, नयाँ वित्तीय उपकरण, प्रविधिमैत्री कारोबार प्रणाली र डिजिटल सुरक्षालाई अझ मजबुत बनाइनुपर्छ । पाँचौं र महत्वपूर्ण वित्तीय साक्षरतालाई विद्यालय र विश्वविद्यालय तहदेखि नै पाठ्यक्रमसँग जोड्नुपर्छ । 

यसका साथै, अहिले सरकारले उत्पादनमूलक क्षेत्र, ऊर्जा, पर्यटन, सूचना प्रविधि र पूर्वाधारका क्षेत्रमा लगानी विस्तार गर्ने संकेत दिएको छ । यदि यी नीति प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन भए भने नेपालको पुँजी बजारले पनि नयाँ गति लिन सक्छ । निजी क्षेत्र र सरकारबीच सहकार्य बढेमा आर्थिक गतिविधि विस्तार हुने, रोजगारी सिर्जना हुने र दीर्घकालीन आर्थिक स्थायित्व निर्माण हुने सम्भावना बलियो देखिन्छ । नेपालसँग अझै अपार सम्भावना छ । जलस्रोत, पर्यटन, कृषि, सूचना प्रविधि र युवा जनशक्ति हाम्रो सबैभन्दा ठुलो शक्ति हो । तर, सम्भावनाले मात्र परिवर्तन ल्याउँदैन । कार्यान्वयनविहीन दृष्टिकोण अन्ततः अर्को राष्ट्रिय निराशामा परिणत हुन्छ । त्यसैले, जनताले अब केवल नारामा परिवर्तन खोजेका होइनन्, अब प्रणाली, संस्था र सोचमै वास्तविक परिवर्तनको अपेक्षा गरेका छन् । यदि नेपालले सुधारमुखी राजनीति, पारदर्शी आर्थिक नीति र आधुनिक पुँजी बजार निर्माण गर्न सक्यो भने भविष्यमा देशले ठुलो आर्थिक रूपान्तरण हासिल गर्न सक्छ । त्यसैले समृद्ध नेपाल केवल कल्पनामा सीमित विषय होइन, सही नेतृत्व, स्पष्ट दृष्टिकोण, पारदर्शी नीति र प्रभावकारी कार्यान्वयन भए त्यो अवश्य सम्भव छ ।

(लेखक पराजुली अधिवक्ता हुन् ।)