नेपाली कांग्रेसभित्र विशेष महाधिवेशन समयमै नगर्नु, अनावश्यक दम्भ प्रदर्शन हुनु र विधानलाई बेवास्ता गर्नुजस्ता कारणले पार्टीलाई ठुलो क्षति पुगेको यथार्थलाई अब स्विकार्नैपर्छ । लोकतान्त्रिक पार्टीको आधार नै विधि, प्रक्रिया र समयपालन हो, तर यी आधारहरू कमजोर बनाइँदा संगठनभित्रै अन्योल र असन्तुष्टि बढ्यो । नेतृत्वले समयमै निर्णय लिन नसक्दा कार्यकर्ता तहमा निराशा फैलियो, जसको प्रत्यक्ष असर चुनावी परिणाममा देखियो । विशेष महाधिवेशन ढिला हुनु केवल प्राविधिक समस्या मात्र थिएन, यो नेतृत्वको इच्छाशक्ति र प्रतिबद्धताको परीक्षण पनि थियो । तर, त्यो परीक्षणमा पार्टी कमजोर देखियो । समयमै आन्तरिक विवाद समाधान गर्न नसक्दा गुटबन्दी बढ्दै गयो र साझा रणनीति निर्माण हुन सकेन । यसले पार्टीको सन्देश जनतासम्म स्पष्ट रूपमा पुग्न दिएन । जब पार्टीभित्रै स्पष्टता हुँदैन, बाहिर जनताले विश्वास गर्ने आधार पनि कमजोर हुन्छ ।
विधानलाई लत्याउने प्रवृत्तिले झन् ठुलो समस्या सिर्जना गर्यो । पार्टी सञ्चालनको आधारभूत नियमलाई नै बेवास्ता गरिँदा संस्थागत अनुशासन कमजोर भयो । यसले नेतृत्वप्रति प्रश्न उठायो र कार्यकर्तामा अन्योल बढायो । लोकतान्त्रिक संस्कार भनेको नियमभित्र रहेर प्रतिस्पर्धा गर्ने हो, तर जब नियम नै तोडिन्छन्, त्यसले पार्टीको नैतिक आधार खस्काउँछ । अकर्मण्यता र दम्भको मिश्रणले पार्टीलाई झन् कमजोर बनायो । जिम्मेवारीमा रहेका व्यक्तिहरूले समयमै काम नगर्नु र त्यसैसँगै आफूलाई सर्वशक्तिमान ठान्ने व्यवहार देखाउनुले संगठनभित्र दूरी बढायो । यसले अनुभवी र इमानदार कार्यकर्तालाई निरुत्साहित बनायो भने नयाँ पुस्तालाई पार्टीप्रति आकर्षित हुनबाट रोकेको छ ।
यी सबै कारणले गर्दा निर्वाचनमा पनि पार्टीले अपेक्षित सफलता हासिल गर्न सकेन । जनताले केवल इतिहास हेरेर मत दिँदैनन्, वर्तमानको कार्यक्षमता र विश्वसनीयता हेर्छन् । जब पार्टीभित्र असमझदारी, ढिलासुस्ती र नियम उल्लंघन देखिन्छ, त्यसले सिधै जनविश्वास घटाउँछ । यही कारणले कांग्रेसलाई चुनावमा ठुलो क्षति व्यहोर्नुपर्यो भन्ने निष्कर्ष गलत होइन । यस अवस्थाले पार्टीभित्र आत्मसमीक्षाको आवश्यकता झन् स्पष्ट बनाएको छ । अब नेतृत्व र कार्यकर्ता दुवै तहले खुलेर आफ्ना कमजोरी स्विकार्नुपर्ने समय आएको छ । केवल आरोप–प्रत्यारोप गरेर समस्या समाधान हुँदैन, सुधारका लागि ठोस कदम चाल्नुपर्छ । संगठनलाई चलायमान बनाउन नियमित बैठक, स्पष्ट कार्ययोजना र जिम्मेवारी बाँडफाँट आवश्यक हुन्छ । त्यसैगरी, नयाँ पुस्तालाई अवसर दिनु र अनुभवी नेताहरूको मार्गदर्शनलाई सन्तुलित रूपमा प्रयोग गर्नु पनि उत्तिकै जरुरी छ । पार्टीभित्र पारदर्शिता र जवाफदेहिता बढाइएन भने यस्तै समस्या दोहोरिने सम्भावना रहन्छ । जनतासँग प्रत्यक्ष जोडिने, उनीहरूको समस्या सुन्ने र समाधान दिने अभ्यास बलियो बनाउनु अबको आवश्यकता हो ।
अब पनि समय छ । यथार्थलाई स्विकारेर सुधारतर्फ अघि बढ्न सकियो भने मात्र पार्टी पुनः सुदृढ बन्न सक्छ । समयमै निर्णय गर्ने, विधानको पालना गर्ने र दम्भभन्दा जिम्मेवारीलाई प्राथमिकता दिने संस्कार विकास गर्नु अहिलेको मुख्य आवश्यकता हो । यही बाटोले मात्र हराएको विश्वास फिर्ता ल्याउन सक्छ ।
नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको इतिहासमा नेपाली कांग्रेस एक प्रमुख शक्ति मात्र होइन, लोकतन्त्रको स्थापनादेखि संरक्षणसम्मको निरन्तर यात्राको प्रतिनिधि संस्था हो । २००३ सालमा स्थापना भई बिपी कोइरालालगायत नेताहरूको नेतृत्वमा अघि बढेको यो पार्टीले राणाशासन अन्त्य गरी २००७ सालमा प्रजातन्त्र स्थापना गराएको ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल गर्यो । त्यसयता पनि देशमा जब–जब निरंकुशता हाबी भयो, कांग्रेसले आन्दोलनमार्फत जनताको अधिकार पुनःस्थापना गर्ने भूमिका निर्वाह गर्यो । २०४६ सालको जनआन्दोलन २०४६ र २०६२/६३ को जनआन्दोलन २०६२/६३ जस्ता आन्दोलनमा नेतृत्वदायी भूमिकामा रहनु उसको ऐतिहासिक योगदानको प्रमाण हो ।
यसरी हेर्दा, कांग्रेसको भूतकाल संघर्ष, बलिदान र लोकतान्त्रिक आदर्शले भरिएको देखिन्छ । तर इतिहासको गौरवले मात्र वर्तमानका चुनौती समाधान हुँदैनन् । नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा प्रवेश गरेसँगै राजनीतिक परिवेशमा व्यापक परिवर्तन आएको छ । जनताको अपेक्षा बढेको छ, शासनप्रतिको उत्तरदायित्व कडा बनेको छ र राजनीतिक प्रतिस्पर्धा झन् तीव्र भएको छ । यस्तो अवस्थामा कांग्रेसले आफ्नो आन्तरिक संरचना, कार्यशैली र नीतिगत स्पष्टतालाई सुदृढ बनाउनु अत्यन्त जरुरी छ । पछिल्ला वर्षहरूमा पार्टीभित्र देखिएका गुटगत विवाद, नेतृत्वप्रतिको असन्तुष्टि र संगठनात्मक कमजोरीहरूले यसको प्रभावकारितामा प्रश्न उठाएका छन् । यद्यपि लोकतान्त्रिक पार्टीमा विचार भिन्नता स्वाभाविक हुन्छ, तर ती भिन्नतालाई व्यवस्थापन गर्ने परिपक्वता नै पार्टीको शक्ति बन्नुपर्छ ।
हाल विशेष अधिवेशनसम्बन्धी विषय अदालतबाट टुंगो लागिसकेको सन्दर्भमा कांग्रेसका लागि यो आत्ममूल्यांकन र पुनःसंरचनाको महत्वपूर्ण अवसर हो । अब पार्टीभित्र शक्ति प्रदर्शन, दम्भ वा व्यक्तिगत अहंकार देखाउने समय होइन, बरु समग्र संगठनलाई एकीकृत गर्ने दिशामा अघि बढ्ने समय हो । संवाद, सहमति र समन्वयमार्फत सबै पक्षलाई समेट्दै साझा एजेन्डा निर्माण गर्न सकियो भने मात्र पार्टीले आफ्नो ऐतिहासिक भूमिकालाई निरन्तरता दिन सक्छ । १५औं महाधिवेशनलाई पनि केवल नेतृत्व चयनको औपचारिक प्रक्रियामा सीमित नराखी, एकता र पुनर्जीवनको अभियानका रूपमा रूपान्तरण गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ ।
यस सन्दर्भमा नेतृत्वको भूमिका निर्णायक हुन्छ । नेतृत्वले उदारता, सहिष्णुता र समावेशी सोच अपनाउँदै निर्णय प्रक्रियालाई पारदर्शी र सहभागितामूलक बनाउनुपर्छ । त्यसैगरी, असहमतिमा रहेका पक्षहरूले पनि विधि र पद्धतिको सीमाभित्र रहेर आफ्नो धारणा राख्ने संस्कार विकास गर्न आवश्यक छ । व्यक्तिगत विवाद र स्वार्थभन्दा माथि उठेर संस्थागत हितलाई प्राथमिकता दिने अभ्यासले मात्र कांग्रेसलाई सुदृढ बनाउन सक्छ । आन्तरिक लोकतन्त्रलाई मजबुत बनाउने, कार्यकर्ताको मनोबल उच्च राख्ने र जनतासँगको सम्बन्ध सुदृढ गर्ने काम आजको प्रमुख आवश्यकता हो ।
अर्कोतर्फ, कांग्रेसले आफ्नो नीतिगत प्राथमिकतालाई पनि समयअनुसार परिमार्जन गर्नुपर्छ । आजको युवापुस्ता रोजगारी, आर्थिक समृद्धि, सुशासन र पारदर्शिताको अपेक्षा राख्छ । यदि पार्टीले यी मुद्दामा स्पष्ट र व्यावहारिक नीति प्रस्तुत गर्न सकेन भने जनसमर्थन घट्ने जोखिम रहन्छ । त्यसैले शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार विकास, कृषि आधुनिकीकरण र उद्योग विस्तारजस्ता क्षेत्रमा ठोस योजना ल्याउनु आवश्यक छ । साथै, प्रविधिको उपयोग, डिजिटल अर्थतन्त्रको विकास र उद्यमशीलताको प्रवद्र्धनलाई पनि प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिन्छ ।
संघीय संरचनाको प्रभावकारी कार्यान्वयन पनि कांग्रेसका लागि महत्वपूर्ण परीक्षा हो । केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय तहबीच समन्वय कायम गर्दै सेवा प्रवाहलाई प्रभावकारी बनाउनु जरुरी छ । यसका साथै, समावेशी लोकतन्त्रको मर्मअनुसार सबै वर्ग, क्षेत्र र समुदायलाई अवसर सुनिश्चित गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता र क्षेत्रीय सन्तुलनलाई ध्यानमा राखेर नीति निर्माण गरिनु आवश्यक छ । यसले मात्र पार्टीलाई जनतासँग जोडेर राख्न सक्छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय सन्दर्भमा पनि कांग्रेसले सन्तुलित र व्यवहारिक कूटनीति अपनाउनुपर्छ । राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राख्दै छिमेकी तथा अन्य देशहरूसँग सहकार्य गर्ने नीति आवश्यक छ । आर्थिक कूटनीति, वैदेशिक लगानी आकर्षण र प्रवासी नेपालीहरूसँगको सम्बन्ध सुदृढ गर्ने कार्यले देशको विकासमा योगदान पुर्याउन सक्छ । देश–विदेशमा रहेका लोकतन्त्रप्रेमी तथा कांग्रेस समर्थकहरूको साझा अपेक्षा भनेको एकीकृत, सक्षम र परिणाममुखी कांग्रेस हो । यदि पार्टी आन्तरिक रूपमा विभाजित रह्यो भने बाह्य चुनौती सामना गर्न कठिन हुनेछ ।
त्यसैले आजको सबैभन्दा ठुलो आवश्यकता भनेका विचार, संगठन र उद्देश्यमा एकता नै हो । राष्ट्रियता र लोकतन्त्रको सम्वद्र्धनका लागि कांग्रेसको पूर्ण एकता अपरिहार्य छ । यस सन्दर्भमा प्रत्येक नेता र कार्यकर्ताले आत्मअनुशासन, सहकार्य र जिम्मेवारीको भावना अपनाउनुपर्छ । व्यक्तिगत आकांक्षा र गुटगत स्वार्थलाई त्याग्दै पार्टीको दीर्घकालीन हितलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ । लोकतन्त्रको मर्मअनुसार फरक विचारलाई सम्मान गर्दै साझा लक्ष्यतर्फ अघि बढ्ने संस्कार विकास गर्नु नै आजको चुनौती र अवसर दुवै हो ।
अन्ततः, कांग्रेसको भविष्य यसको वर्तमान निर्णय र व्यवहारमा निर्भर छ । यदि पार्टीले आफ्नो ऐतिहासिक मूल्य र आदर्शलाई आत्मसात् गर्दै समयअनुसार सुधार गर्न सक्यो भने यसले नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रामा पुनः अग्रणी भूमिका खेल्न सक्छ । अन्यथा, आन्तरिक कमजोरी र असमझदारीले यसको प्रभाव घट्ने जोखिम रहन्छ । त्यसैले आजको सन्देश स्पष्ट छ— एकता, विधि र पद्धतिको सम्मान, र जनताको हितमा केन्द्रित राजनीति । यही मार्ग अपनाएमा मात्र कांग्रेसको भविष्य उज्ज्वल बन्न सक्छ ।
सभापति गगन थापाका लागि अबको समय केवल अवसर होइन, गम्भीर परीक्षणको चरण हो । उनले आफूलाई आशा र परिवर्तनको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरे पनि व्यवहारमा त्यो स्तरको परिणाम दिन सकेका छैनन् भन्ने पछिल्ला घटनाक्रमले देखाएको छ । धेरै बोल्ने तर ठोस परिणाम कम देखिने प्रवृत्ति उनको मुख्य कमजोरी हो । कार्यकर्ता र जनताले बारम्बार एउटै प्रकारका भाषण सुन्नुभन्दा व्यावहारिक कामको अपेक्षा गरेका हुन्छन् । त्यो अपेक्षाअनुसार उनले संगठनात्मक सुधार, अनुशासन कायम वा स्पष्ट दिशानिर्देश गर्न सकेनन् भन्ने आलोचना छ ।
उनले आफूलाई वैकल्पिक नेतृत्वको रूपमा प्रस्तुत गरे पनि त्यो विकल्प कति व्यावहारिक र कार्यान्वयनयोग्य छ भन्ने प्रश्न उठ्ने गरेको छ । केवल पुरानो नेतृत्वको आलोचना गरेर नयाँ नेतृत्व स्थापित हुँदैन, त्यसका लागि आफ्नै काम र निर्णयबाट विश्वास जित्नुपर्छ । तर उनले त्यो स्तरको ठोस उपलब्धि देखाउन नसकेको धारणा बढ्दो छ । गगन थापाको आगामी राजनीतिक यात्रा उनको कमजोरी सुधार्ने क्षमतामा निर्भर छ । यदि उनले आत्मसमीक्षा गरेर कार्यशैली परिवर्तन गर्न सकेनन् भने उनको लोकप्रियता क्रमशः घट्न सक्छ । अहिलेको अवस्थामा उनीमाथि जति अपेक्षा छ, त्यो पूरा गर्न नसके भविष्यमा उनको भूमिका सीमित हुने सम्भावना पनि नकार्न सकिँदैन ।
.jpg)
