अक्षय तृतीया हिन्दु धर्मको एक अत्यन्त पवित्र र शुभ तिथि हो । वैशाख शुक्ल पक्षको तृतीया तिथिलाई अक्षय तृतीया भनिन्छ । ‘अक्षय’ शब्दको अर्थ अविनाशी, कहिल्यै क्षय नहुने वा अनन्त भन्ने हुन्छ । यसदिन गरिने कुनै पनि शुभ कर्म, दान, जप, तप, लगानी वा पूजा–आराधना अक्षय हुने अर्थात् कहिल्यै नष्ट नहुने फल दिने विश्वास छ । नेपाल र भारतका विभिन्न भागमा यो पर्व विशेष महत्वका साथ मनाइन्छ । यससँग जोडिएको सातुको दान र सेवनले यसको महत्वलाई अझ उजागर गर्छ ।

हिन्दु पुराणहरू, जस्तै : मत्स्य पुराण, स्कन्द पुराण र पद्म पुराणमा अक्षय तृतीयाको उल्लेख पाइन्छ । यस दिन त्रेता युगको आरम्भ भएको मानिन्छ भने केही ग्रन्थहरूमा सत्य युगको सुरुआत पनि यसै दिन भएको उल्लेख छ । यो दिन भगवान् विष्णुका विभिन्न अवतारमध्ये परशुरामको जन्मदिन पनि हो ।

एक प्रसिद्ध कथाअनुसार भगवान् कृष्ण र सुदामाको मित्रता यस दिनसँग जोडिएको छ । सुदामाले गरिबीको अवस्थामा कृष्णलाई सातु चढाएका थिए । कृष्णले त्यस सातुलाई अत्यन्त प्रेमले ग्रहण गरी सुदामालाई असीम धन–सम्पत्ति प्रदान गरे । यस कथाले दानको महत्व र सातुको पवित्रतालाई जोड दिन्छ । नेपालमा यो कथा विशेष लोकप्रिय छ, जहाँ सातु र सर्वत दान गर्ने परम्परा छ ।

अर्को कथाअनुसार यस दिन भगवान् विष्णुले लक्ष्मीसँगको मिलनमा अनन्त समृद्धिको वरदान दिएका थिए । गंगा नदीको अवतरण वा पृथ्वीमा जलको प्रादुर्भाव पनि यसै दिनसँग जोडिन्छ । जैन धर्ममा पनि यो दिन महत्वपूर्ण छ, किनकि यस दिन भगवान् आदिनाथले पहिलोपटक अनन्त पुण्य प्राप्त गरेको मानिन्छ ।

यो तिथि अक्षय भएकाले यस दिन गरिएको दान, होम, जप वा कुनै पनि शुभ कार्यको फल कहिल्यै समाप्त हुँदैन । ज्योतिष शास्त्रअनुसार यो एक सिद्धि मुहूर्त हो, जहाँ रोहिणी नक्षत्र र अन्य शुभ योगहरू मिल्छन् । अक्षय तृतीया लक्ष्मी–विष्णु पूजासँग जोडिएको छ । यस दिन विष्णु र लक्ष्मीको आराधना गर्दा धन–सम्पत्ति, समृद्धि र शान्ति प्राप्त हुन्छ भन्ने विश्वास छ ।

घर–घरमा पूजा–आराधना, मन्दिर दर्शन र दान–धर्म गरिन्छ । नेपालमा यस दिन ब्रह्म मुहूर्तमा स्नानको विशेष महत्व छ । स्नानपछि जौको सातु, खिरा, चनाको दाल आदि अर्पण गरिन्छ । सातु दान गर्दा पितृतर्पण पनि गरिन्छ, जसले पूर्वजहरूलाई तृप्ति मिल्छ र जीवितलाई अक्षय पुण्य प्राप्त हुन्छ ।

भारतका विभिन्न राज्यहरूमा यो दिन सुन, हीरा, जग्गा, घर वा नयाँ सामान किन्ने दिनको रूपमा लिइन्छ । ‘अक्षय’ भएकाले लगानी कहिल्यै घाटा नलाग्ने विश्वास गरिन्छ । व्यापारीहरू नयाँ हिसाब–किताब खोल्छन् भने किसानहरू बीउ रोप्छन् । विवाह, गृहप्रवेश, यज्ञोपवितजस्ता संस्कारहरू यस दिन गर्न शुभ मानिन्छ ।

आध्यात्मिक रूपमा यो दिन सर्वसिद्धि दिवस मानिन्छ । ध्यान, योग, मन्त्र जप र सत्कर्मले मनको शुद्धि हुन्छ । भक्तहरूले ‘ॐ नमो भगवते वासुदेवाय’जस्ता विष्णु मन्त्रहरू जप गर्छन् ।

सातु मुख्य रूपमा जौको भुटेको पिठो हो । नेपाल र भारतका तराई तथा पहाडी क्षेत्रमा यो परम्परागत खाद्यपदार्थ हो । अक्षय तृतीयामा सातुको विशेष महत्व छ, किनकि यो सुदामा–कृष्ण कथासँग जोडिएको छ । नेपालमा परम्परागत रूपमा सातु र सर्वत दान गरिन्छ । भिडभाडयुक्त ठाउँ, मन्दिर परिसर वा बाटोमा पैदलयात्रीलाई निःशुल्क वितरण गरिन्छ । यसले दातालाई अक्षय पुण्य र ग्रहणकर्तालाई शीतलता प्रदान गर्छ ।

वैशाखको गर्मीमा सातुले शरीरलाई शीतलता दिन्छ, ऊर्जा प्रदान गर्छ र पाचन प्रणाली बलियो बनाउँछ । सातु बनाउने विधि सरल छ– जौ वा चनालाई राम्रोसँग भुटेर पिठो बनाइन्छ । यसमा सक्खर, कागती र पानी मिसाएर खाइन्छ वा पिइन्छ । केही ठाउँमा दूध, बदाम वा अन्य ड्राइफ्रुट्स पनि मिसाइन्छ । धार्मिक रूपमा सातु सात्विक भोजन हो । यसले सत्व गुण बढाउँछ र रज–तम घटाउँछ । पुराणहरूमा जौलाई पवित्र अन्न मानिन्छ । यस दिन जौको सातु, खिरा र चनाको दाल अर्पण गर्दा विष्णु प्रसन्न हुन्छन् भन्ने विश्वास छ ।

आधुनिक विज्ञानले पनि सातुको महत्व पुष्टि गरेको छ । जौको सातुमा फाइबर, प्रोटिन, भिटामिन र मिनरल्स प्रशस्त हुन्छन् । यो ग्लुटेन–फ्री विकल्प हो, जसले रक्तशर्करा नियन्त्रण गर्न, तौल घटाउन र ऊर्जा प्रदान गर्न सहयोग गर्छ । गर्मीमा सातुले डिहाइड्रेसन रोक्न र शरीरको तापक्रम घटाउन मद्दत गर्छ । यसको नियमित सेवनले कब्जियत, कोलेस्ट्रोल र हृदयरोगको जोखिम कम गर्छ ।

आधुनिक समयमा यो दिन अनलाइन दान, च्यारिटी र सामाजिक कार्यसँग पनि जोडिएको छ । सातुको परम्पराले पर्यावरण संरक्षणको सन्देश पनि दिन्छ– जौ र चना स्थानीय बाली हुन् र तिनलाई कम रासायनिक मल आवश्यक पर्छ । अक्षय तृतीया र सातुको महत्व केवल धार्मिक सीमाभित्र सीमित छैन । यो समृद्धि, दान, स्वास्थ्य, सांस्कृतिक एकता र पर्यावरणीय सन्तुलनको प्रतीक हो । आधुनिक युगमा पनि यो परम्परालाई जीवित राख्नु हाम्रो कर्तव्य हो ।